На почетокот на седумдесеттите години, Југославија се сметаше за земја на еднаквост, социјална сигурност и работничко самоуправување. Официјално, богатите не постоеја. Сепак, уште во 1972 година, „Илустрована политика“ презентираше информации што ја шокираа јавноста: наводно имало 156 луѓе во земјата чиј имот надминувал една милијарда југословенски динари.

Во општество кое се гордееше со идејата дека „никој нема премногу“, се појави клучно прашање – дали е воопшто можно да се биде милијардер во држава со социјалистичко управување?
Еден од примерите опишани од весникот беше граѓанинот со иницијали С.Г., толку истакнат што дури и неговото име не беше дозволено да се објави. Неговата приказна беше олицетворение на она што Југославија во тоа време го сметаше за пожелно: работа, знаење и иновација. Почнал скромно, во занаетчиска работилница во близина на Белград, работејќи рамо до рамо со студенти. Набрзо сфатил дека физичката работа не води далеку – туку далеку стигнуваш со организирање на производството. Во време кога многу занаетчии прераснаа во мали приватни фабрики, С.Г. препознал што недостасува на пазарот.

Неговата леарница произведувала делови што недостасувале, нарачките доаѓале од сите страни, а законите му дозволувале да вработи одреден број работници. Тие работници, според сведоштвата од тоа време, заработувале многу пати повеќе отколку во општествените претпријатија, биле регистрирани, социјално осигурани – а за некои шефот дури и купил стан. Врвот на неговата бизнис-приказна беше вила во елитен дел од Белград, платена околу 350 милиони динари, за кои подоцна беа понудени 500.000 долари. Така, без да се прекрши законот, се достигна милијарда – и во готово и во странска валута.

Друга приказна од „Илустрована Политика“ беше сосема спротивна. Лазар Врачариќ, директорот на загрепската компанија „Металијум“, не беше анонимен занаетчија – тој беше воен херој, партизански комесар, носител на Спомен-обележјето, човек со длабоки врски во системот.

Неговата мала компанија почна да остварува промет поголем од економските гиганти. Вила, луксузен автомобил, странски компании – ништо не беше сомнително сè додека не се појави прашањето: како? Според обвинувањата, Врачариќ го искористил системот за надворешна трговија, основајќи компании во странство на свое име. Потоа „Металиум“ извезувал стока во тие компании, а тој, како „посредник“, земал провизии што се мереле во милијарди. Кога била откриена аферата, се велеше дека биле украдени десетици милијарди динари.

Додека едниот милијардер дошол во неговата вила без страв, другиот – како што се верувало – избегал во Лихтенштајн. Заклучокот на текстот од 1972 година бил јасен и звучи неверојатно релевантен денес: во Југославија можело да се стане милијардер – со почитување на законите или со нивна злоупотреба. Разликата не била во системот, туку во контролата. Додека еден пример покажувал дека работата, знаењето и пазарната логика можеле да функционираат дури и под социјализам, другиот ги разоткрил слабостите на државата која честопати не знаела – или не сакала – да го провери потеклото на средствата на своите најмоќни луѓе.

„Потеклото на имотот мора да се докаже насекаде во светот“, напишала „Илустрована Политика“ пред повеќе од половина век- пренесе Курир. Зошто тоа не би важело во земја која се колнела на еднаквост?

Можеби затоа што, како што заклучија новинарите во тоа време, оние кои знаат кои се милијардерите – не прашуваат, а оние кои би прашале – честопати не знаат кого да прашаат.