Анксиозноста не е само чувство на нелагодност, непријатност и постојано исчекување на проблеми, туку и состојба што активира низа физиолошки реакции кои директно влијаат врз способноста на мозокот да создава, чува и повикува сеќавања. Цената на стресот секогаш ја плаќаме, барем преку минливи стомачни тегоби, пишува „Е-клиника“.

Стручњаците предупредуваат дека продолжената анксиозност е состојба што значајно ги нарушува когнитивните функции, негативно влијае врз меморијата и, на долг рок, врз целокупното когнитивно здравје. Одредени делови од мозокот се особено чувствителни на стрес, но тоа не мора да биде наша судбина. Според експертите, постојат едноставни и достапни начини за заштита.

Како анксиозноста влијае врз паметењето?

Неспособноста да се сетиме на некој поим или име што ни е „на врв на јазикот“ е ситуација што му се случила речиси на секого. Повремената заборавеност е нормален и неизбежен дел од забрзаниот начин на живот. Но, постојаните пропусти во меморијата, кои го нарушуваат секојдневното функционирање, можат да бидат загрижувачки. Кај луѓето кои веќе се соочуваат со анксиозност, овие тегоби може да бидат почести и со текот на времето да доведат до поизразени проблеми со паметењето.

Рафаел Валд, психолог и невропсихолог од Институтот за невронауки „Маркус“, објаснува дека постои јасна физиолошка причина зошто мозокот функционира послабо кога сме анксиозни.

За да разбереме како анксиозноста влијае врз меморијата, мора да знаеме како мозокот реагира во состојба „бори се или бегај“. Кога ќе препознае закана, телото ослободува хормони на стрес, како кортизол и адреналин, кои нè подготвуваат за непосредна опасност: се зголемува срцевиот ритам, се изоструваат сетилата и енергијата се пренасочува кон заштита на телото.

„Но, овој механизам за преживување има своја когнитивна цена. Делoвите од мозокот задолжени за посложено размислување, како префронталниот кортекс и хипокампусот, се особено чувствителни на хормоните на стрес“, вели д-р Валд.

Префронтален кортекс

Префронталниот кортекс е дел од предниот мозочен режањ задолжен за планирање, решавање проблеми, донесување одлуки, паметење и социјално однесување. Оваа област е клучна за работната меморија, односно привремената „бележница“ на мозокот што ја користиме при решавање задачи и носење одлуки. Високите нивоа на кортизол можат да ги ослабат овие функции и да го отежнат задржувањето нови информации или концентрацијата на сложени активности.

Хипокампусот е структура на мозокот со форма на морско коњче и има централна улога во создавањето долгорочни сеќавања. Тој е одговорен за учење и паметење, претворајќи ги краткорочните спомени во долгорочни преку нивно организирање, складирање и повикување. Хипокампусот овозможува просторно и вербално паметење. Хроничниот стрес може да ги оштети неговите клетки, па дури и да ја намали неговата големина, со што се отежнува претворањето на краткорочните спомени во трајни.

Што се случува кога има премногу грижи?

Најдиректното влијание на анксиозноста е врз краткорочната и работната меморија. Кога сме анксиозни, умот често е исполнет со наметливи и загрижувачки мисли. Овој внатрешен „шум“ го попречува нормалното функционирање на мозокот, а когнитивните ресурси потребни за насочување на вниманието се трошат на црни сценарија и грижи.

„Кога мозокот е преокупиран со грижа и анксиозност, тешко ни е да се фокусираме на она на кое сакаме да му посветиме внимание. Затоа се мачиме да продолжиме разговор на состанок или да се задржиме на информација што штотуку сме ја прочитале. Мозокот не е неспособен да памети, туку е едноставно преоптоварен со анксиозни мисли кои не му дозволуваат правилно да ја обработи и запамети информацијата. Така влегуваме во маѓепсан круг: анксиозноста нè прави позаборавни, а заборавеноста станува нов извор на анксиозност“, објаснува д-р Валд.

Долготрајна анксиозност и врската со деменцијата

Иако причините за деменција се бројни и често непознати, д-р Валд наведува дека продолжената изложеност на хормони на стрес може да доведе до трајни промени во структурата и функцијата на мозокот, кои подоцна во животот го зголемуваат ризикот од когнитивни нарушувања.

Според него, некои истражувања укажуваат на загрижувачка поврзаност меѓу упорната, долготрајна анксиозност и зголемениот ризик од развој на деменција. Деменцијата е општ термин за пад на когнитивните функции, како паметење, расудување, решавање проблеми, јазични способности, ориентација и донесување одлуки, што сериозно го нарушува секојдневниот живот.

„Кога подолго време се соочуваме со проблеми со менталното здравје, навистина постои поголем ризик од развој на деменција“, вели д-р Валд.

Кумулативниот ефект на долгогодишниот ментален стрес може да го направи мозокот поранлив на невродегенеративни процеси, вклучително и оние поврзани со Алцхајмерова болест. Хроничната воспалителна состојба и оштетувањето на хипокампусот поради постојано покачен кортизол со текот на времето дополнително го ослабуваат центарот за паметење.

Како да го заштитиме когнитивното здравје?

Иако врската меѓу анксиозноста и проблемите со паметењето е јасна, постојат многу чекори што можеме да ги преземеме уште денес. Мозокот има извонредна способност за прилагодување, а управувањето со анксиозноста може да помогне во заштита, па дури и подобрување на когнитивните функции. Се препорачуваат физичка активност, доволен одмор и сон, како и професионална поддршка кога е потребно.

Вежби за свесна присутност и медитација ги намалуваат менталниот „жамор“ и ја подобруваат концентрацијата. Редовната физичка активност го намалува влијанието на хормоните на стрес и го поттикнува создавањето нови мозочни клетки во хипокампусот. Квалитетниот сон, од седум до девет часа, е клучен за консолидација на сеќавањата. Когнитивно-бихејвиоралната терапија, пак, е исклучително ефикасна во третманот на анксиозноста.

Препознавањето дека анксиозноста има реални, физиолошки ефекти врз мозокот е првиот чекор. Со активна контрола на стресот и со поддршка од здравствен работник, можеме да го намалиме ова оптоварување, да ја подобриме внимателноста и да го заштитиме долгорочното здравје на мозокот.

Немате АДХД само зашто сте го заборавиле чадорот или не сте ја исчистиле собата: зошто не треба сами да си лепите дијагнози?