Секој го доживеал тоа интензивно чувство на борба да остане фокусиран по непроспиена ноќ, а новото истражување покажува што се случува во мозокот во тие моменти, пишува „Лајв саенс“.

Кога „го исклучите“ умот по една непроспиена ноќ, мозокот исфрла дел од цереброспиналната течност – течност што го обвива мозокот и ‘рбетниот мозок и претставува клучен дел од системот за прочистување на мозочниот отпад. Таа течност повторно се враќа во мозокот во моментот кога повторно воспоставувате будност, покажува студија објавена на 29 октомври во списанието „Нејчр неуросаенс“.

Снимките од мозокот на луѓе кои останале будни цела ноќ покажуваат образци на проток на крв и цереброспинална течност кои вообичаено се појавуваат само за време на не-РЕМ фазата од сонот.

Овие „пречки во вниманието“ предизвикани од замор биле придружени со големи промени во протокот на крв и во ширината на зениците, покажува истражувањето. Досега не било познато дека овие физиолошки реакции работат заедно во моментите кога исцрпениот мозок се „исклучува“.

„Со мерење на толку многу различни типови податоци истовремено, успеавме да видиме дека процеси за кои мислевме дека се одвоени, всушност се поврзани и се движат заедно“, изјави за „Лајв саенс“ Лора Луис, вонредна професорка по неуронаука на МИТ и соавторка на студијата.

Сонот е клучен за здрав мозок, а експертите препорачуваат на возрасните од седум до девет часа ноќно спиење. Недостигот од сон негативно влијае и на менталното и на физичкото здравје, како и на способноста за концентрација.

„Но, неуронската основа за грешките во вниманието предизвикани од недостиг на сон сè уште не е целосно разбрана“, пишуваат авторите.

Како изгледал експериментот?

Истражувачите ангажирале 26 здрави доброволци на возраст од 19 до 40 години, меѓу кои 19 жени. Сите учествувале во два експеримента одвоени со околу десет дена – еднаш кога биле одморени, а вторпат по непроспиена ноќ. Половина од нив најпрво го правеле „одморениот“ тест, а останатите го почнувале со тест во состојба на недоспиеност.

Одморените испитаници спиеле меѓу 6,5 и 9 часа дома, додека оние кои не биле одморени биле држени будни цела ноќ во лабораторија. Следното утро истражувачите им поставувале ЕЕГ-капки за мерење на мозочната активност, а истовремено биле подложени и на магнетна резонанца која го следела протокот на крв и цереброспиналната течност. Следење на движењата на очите ја мерело ширината на зениците.

Испитаниците извршувале визуелни и аудитивни задачи – притискале копче веднаш штом ќе видат слика или ќе слушнат звук. Покрај тоа, биле снимани и 25 минути во состојба на мирување, без задачи.

Како што се очекувало, неиспаваните испитаници реагирале побавно и пропуштале повеќе сигнали отколку кога биле одморени. Но, тимот бил изненаден од огромните таласи на цереброспинална течност кај исцрпените учесници, придружени со бавни мозочни бранови – нешто што инаку се појавува исклучиво за време на не-РЕМ сон.

Образците личеле на премин од фазата Н1 кон Н2 – првите две од трите фази на не-РЕМ сонот. „Ова досега го гледавме само за време на сон, никогаш кај будни луѓе“, вели Луис.

Како се поврзани зениците и течноста во мозокот?

Протокот на течност бил тесно поврзан со ширењето и стеснувањето на зениците – голем прилив на течност доаѓал по проширување на зениците, а повлекување на течноста по нивно стеснување. Оваа врска била уште поизразена кај неиспаваните учесници, што може да укажува дека циркулаторниот систем има улога во процесот. Брановите на течност совршено се поклопувале со моментите кога учесниците накратко „се исклучувале“ од задачата.

„Кога вниманието ви попушта… тогаш доаѓа до испирање на течноста од мозокот. Кога вниманието се враќа, течноста повторно се влива“, објаснува Зинонг Јанг, главен автор на студијата.

Дали мозокот влегува во „мини-сон“ додека сме будни?

Истражувачите сметаат дека овие образци можеби го одразуваат навлегувањето на неиспавениот мозок во состојба слична на сон, иако човекот формално останува буден. Овие кратки „падови“ на вниманието се почеток на процеси карактеристични за сон, но се прекинуваат пред да настане вистински сон.

Сè уште не е јасно зошто се јавуваат толку големи промени во протокот на крв. Идните истражувања треба да утврдат дали и како овие процеси влијаат на прочистувањето на токсичните метаболички отпадни материи од мозокот.