Војната во Украина не ги помести само линиите на фронтот, туку и семејните линии што со децении ги држеле заедно родителите, децата, браќата, сестрите и постарите роднини. Зад големите бројки за бегалци и раселени лица стои криза што потешко се мери: семејства што со години живеат раздвоено, без можност безбедно да патуваат, без јасен пат до повторна средба и, во некои случаи, дури и без сигурна дигитална врска.

Според анализата на Ирина Кузнецова за „Д Конверзејшн“, руската војна во Украина ја предизвика најголемата криза на присилно раселување во Европа од Втората светска војна наваму. До 2026 година, околу 4,4 милиони бегалци од Украина имаат статус на привремена заштита во Европската Унија, додека уште околу 4,6 милиони луѓе се внатрешно раселени во Украина. Но, бројките, колку и да се големи, не ја покажуваат целата тежина на последиците.

Авторката ја формулира суштината со кратка, но прецизна оценка: зад статистиката стои „помалку видлива криза“ – раздвојувањето на семејствата. Тоа раздвојување не е последица само на бегството од војната, туку и на низа ограничувања што ја прават повторната средба бавна, неизвесна и за многумина речиси невозможна.

Раселување што ги пресече семејните врски

Стотици илјади семејства во Украина се раздвоени. Многу роднини не се виделе со години. Причините се повеќеслојни. Дел од мажите кои подлежат на мобилизација не можат да ја напуштат Украина. Постарите лица и луѓето со ограничена подвижност тешко се евакуираат. Други, пак, избрале да останат во своите домови, без разлика на ризикот, затоа што напуштањето на домот не е само логистичка одлука, туку и лична, семејна и егзистенцијална.

Во такви услови, семејното раздвојување не значи само физичка оддалеченост. Тоа значи секојдневие во кое една генерација живее на едно место, друга во друга држава, а трета можеби во окупирана територија, во Русија или во внатрешноста на Украина. Повторното обединување не е едноставна операција на патување од една точка до друга. Тоа е процес што зависи од безбедносната состојба, од границите, од документите, од финансиските можности и од политичките ограничувања.

Патувањето низ Украина останува небезбедно. Патувањето во странство е скапо, а понекогаш и ограничено. Тоа особено ги погодува семејствата во кои дел од членовите се во Украина, а други се надвор од земјата. Дури и кога желбата за средба постои, реалноста често ја блокира. Патот може да биде опасен, билетите недостапни, документите проблем, а граничните правила променливи.

Затоа во оваа криза семејството не е само приватна категорија. Тоа станува дел од пошироката слика на војната. Раселувањето ги менува домашните улоги, грижата за децата, грижата за старите, одлуките за останување или заминување, како и можноста луѓето да го зачуваат чувството дека не се оставени сами. Во таа смисла, семејното обединување е многу повеќе од хуманитарно прашање. Тоа е дел од општествената стабилност.

Кога ни интернетот не е доволен

Вообичаено, дигиталната комуникација се смета за минимална замена кога семејствата се разделени. Но, анализата укажува дека ни таа врска не е секогаш возможна. Особено тешка е состојбата за семејствата поделени меѓу Русија и Украина, бидејќи руските власти блокирале пристап до странски социјални мрежи.

Тоа значи дека раздвојувањето не е само географско. Во дел од случаите, станува и комуникациско. Роднини кои веќе не можат безбедно да патуваат, не можат секогаш ни нормално да комуницираат. За семејства што со години не се виделе, секој прекин на дигиталната врска го продлабочува чувството на несигурност.

Особено чувствителна е состојбата на семејствата поделени меѓу Украина и Русија. Во текстот се наведува дека преселувањето во Русија било реалност за многу луѓе од Украина. Повеќе од еден милион Украинци заминале во Русија меѓу 2014 и 2015 година, во периодот кога Русија почна да ги поттикнува судирите во регионите Донецк и Луганск во источна Украина. Се проценува дека сличен број луѓе ја преминале руската граница и по почетокот на целосната инвазија во 2022 година.

Кузнецова наведува дека меѓу 2016 и 2018 година спровела истражување за Украинците раселени во Русија. Според нејзините наоди, дел од луѓето избрале да заминат во Русија наместо да се преселат во други делови на Украина. Овој податок ја покажува сложеноста на раселувањето: движењето на луѓето не оди секогаш во насока што надворешниот набљудувач би ја очекувал, а изборот често зависи од семејни врски, достапност на засолниште, лична историја и непосредна потреба за преживување.

Но, токму тука започнува една од најтешките пречки за повторно спојување на семејствата. Авторката оценува дека примерите на обединување се „ретки“ кога семејствата се поделени меѓу Русија и Украина. Влезот во Русија, каде што живеат најмалку еден милион Украинци, често се одбива на подолг период, жалбите главно не даваат резултат, а причините за одбивање не се соопштуваат однапред и не се јасно достапни.

Ова создава ситуација во која семејствата не знаат само дека се раздвоени, туку не знаат ни што точно треба да направат за да го надминат раздвојувањето.

Недостигот на објаснување, неизвесноста околу процедурите и ограничениот ефект на жалбите го претвораат обединувањето во процес без предвидлив крај.

Обновата не е само инфраструктура

Анализата на Кузнецова го поставува семејното обединување како прашање што треба да биде дел од идната обнова на Украина. Војната не уништува само куќи, патишта, мостови и институции. Таа ги прекинува и врските меѓу луѓето. А тие врски, според авторката, ќе бидат важни за секоја идна стабилизација.

Продолженото раздвојување на семејствата може да остави трајни психолошки и социјални последици. Тие последици не завршуваат со прекин на огнот или со политички договор. Семејствата кои со години живееле одвоено ќе треба повторно да воспостават односи, улоги и доверба. Децата растат без дел од блиските роднини. Старите лица остануваат без непосредна поддршка. Родителите живеат со чувство дека не можат да ги заштитат сите членови на семејството.

Затоа, прашањето за повторно обединување не може да се остави само на приватна иницијатива на семејствата. Ако патувањето е опасно, границите ограничени, комуникацијата прекината, а процедурите нејасни, тогаш семејствата не можат сами да го решат проблемот. Потребни се услови во кои повторното спојување ќе биде препознаено како дел од пошироката хуманитарна и општествена задача.

Клучната порака во текстот е дека идната обнова не смее да се сведе само на материјална реконструкција. Кузнецова пишува дека повоената обнова не е само прашање на „инфраструктура и институции“, туку и на обновување на човечките врски. Во таа формулација е содржана целата тежина на проблемот: ако семејствата останат раздвоени, војната ќе продолжи да живее во нивното секојдневие и по завршувањето на борбите.

Семејното обединување, затоа, не е споредна тема во украинската трагедија. Тоа е една од нејзините најдлабоки последици. Бројките покажуваат размер, но семејните разделби ја покажуваат човечката цена. Украина се соочува со милиони раселени луѓе, но зад секој статус, секоја граница и секој документ стои семејна приказна која не може да се реши само со статистика.

Повторното спојување на тие семејства ќе биде тежок процес. Ќе зависи од безбедноста, од политичките одлуки, од можноста за патување, од комуникациските канали и од третманот на Украинците кои се наоѓаат во Русија или на територии до кои пристапот е ограничен. Но, ако обновата на Украина треба да биде целосна, таа ќе мора да ги опфати и луѓето кои војната ги одвоила од најблиските.