Во изминатите три децении Македонија живее во една необична политичка состојба: постојано сме „на пат“ кон Европската Унија, а никако да пристигнеме. Генерации политичари се менуваа со исти пораки, генерации граѓани растеа со истото ветување, а државата остана во статус што сè повеќе наликува на трајна чекалница.

Долго време главното објаснување беше едноставно: Европа не е фер кон Македонија. И навистина, не може да се негира дека процесот на евроинтеграција често беше проследен со политички блокади, двојни стандарди и условувања што излегуваа надвор од класичните европски критериуми. Прашањата за името, идентитетот, јазикот и историјата оставија чувство дека Македонија понекогаш не се оценува според истите правила како другите кандидати.

Но токму затоа денес е потребно да се постави и едно потешко, понепријатно, но неопходно прашање: дали со текот на времето и самата Македонија се навикна на состојбата на бесконечно чекање? Односно, дали долгиот и недефиниран процес на евроинтеграција постепено создаде комфорна зона и за домашните политички елити?

Затоа што ЕУ не бара само формално усвојување закони и отворање поглавја. Таа бара функционална држава во која судството ќе биде независно, институциите ќе работат без партиски диктат, администрацијата ќе им служи на граѓаните, корупцијата нема да биде начин на функционирање, економијата ќе се темели врз јасни правила, а довербата во системот ќе биде посилна од довербата во партиските центри на моќ.

Тука лежи и најважната дилема: дали ние ги градевме тие стандарди затоа што се добри за Македонија, или само затоа што „ги бара Брисел“?

Затоа европскиот пат не може да се сведе само на дипломатски преговори и политички декларации. Возот не доаѓа на празно поле. Пругата мора да се изгради дома. А таа пруга се вика владеење на правото, лична одговорност, професионални институции, општествена дисциплина и политичка зрелост.

Многу држави што денес се членки на Унијата не влегле затоа што Европа посебно ги „сакала“, туку затоа што станале системски подготвени за таков вид заедница.

Кај нас, пак, со текот на времето се создаде и една опасна политичка психологија: Европската Унија постепено стана вечен политички изговор. Кога нема реформи, виновна е Европа. Кога има корупција, се вели дека „не нè поддржуваат доволно“. Кога институциите не функционираат, повторно се посочуваат блокадите и ветата. Така темата за ЕУ сè почесто се претвора во политички маркетинг, наместо во домашен реформски проект.

Во таква атмосфера кандидатскиот статус почнува да живее како удобна политичка состојба. Секогаш постои нова причина за застој, нов надворешен виновник и ново објаснување зошто реформите повторно се одложуваат. Одговорноста постепено се разводнува меѓу Брисел, соседите, меѓународните околности и „сложениот момент“.

Тука можеби лежи и суштината на македонскиот парадокс. Македонија формално се движи кон Европа, но внатрешно често функционира како држава што сè уште не одлучила дали навистина е подготвена за целосна примена на европските правила.

Затоа и кај нас со необична леснотија понекогаш се прифаќаат идеи за „интеграција во фази“, „членство со ограничени права“ или разни преодни политички конструкции. Како да станавме подготвени и за место на теренот без право да ја допреме топката – само за да можеме да кажеме дека сме дел од натпреварот.

Но сериозните системи не функционираат така. Во нив членството не е симболика, туку однос на права, обврски и доверба.

Во меѓувреме се создадоа нови генерации што пораснаа во држава која постојано „само што не влегла“ во Европа. Но за многу млади луѓе денес ЕУ веќе не е идеал како што беше за нивните родители. Тие повеќе не чекаат Македонија да влезе во Европа – едноставно си заминуваат директно во Европа. Можеби токму тоа е најголемиот пораз на предолгото чекање.

Токму затоа Македонија мора да престане да ја гледа ЕУ како митолошка дестинација што магично ќе ги реши сите домашни проблеми. Вистинската реформа не се прави поради Брисел, туку поради сопствената држава. Ако институциите функционираат само затоа што „ЕУ бара“, тогаш тие никогаш нема да станат вистински домашен систем на вредности.

Затоа денес можеби најважното прашање не е дали Европа е подготвена за Македонија, туку дали Македонија е подготвена за држава во која правилата ќе важат подеднакво за сите – без оглед на партија, позиција или моќ.

Бидејќи пругата кон Европа не ја гради Брисел. Таа се гради дома.

А држава што предолго живее во чекалница ризикува постепено да се навикне на чекањето како на своја природна состојба.

(Авторот е дипломиран економист во пензија)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“