Во романот „Механичко пијано“ (Player Piano, 1952) на Курт Вонегат, машините ја автоматизирале речиси целата економија, оставајќи само малкумина инженери и менаџери да го надгледуваат процесот. Сите други живеат на товар на државата, која им обезбедува храна и сместување, без никакви работни обврски.

Дали Вонегат бил визионер? Се разбира, не знаеме дали вештачката интелигенција (ВИ) навистина ќе направи голем дел од работната сила излишен. Но, веќе знаеме дека таа отвора две сериозни прашања поврзани со човечката благосостојба: среќата и смислата на животот.

Кога станува збор за среќата, автоматизацијата на значителен дел од нашата работа би требало – во просек – да нè направи побогати, што би довело до поголемо задоволство од животот. Истражувањата покажуваат дека удвојувањето на приходите приближно ја удвојува и оцената што луѓето ја даваат за сопствениот живот, без разлика дали се богати или сиромашни. Предизвикот што овде го поставува ВИ може да се решава преку прераспределба на доходот.

Меѓутоа, со смислата на животот, работите стојат поинаку. Како што покажува анализата на податоци од различни земји што ја направи Бетси Стивенсон од Универзитетот во Мичиген, чувството на смисла не расте со приходите на ист начин како чувството на среќа. Работата не ни носи само пари. Невработеноста го нарушува менталното здравје дури и кога изгубениот приход е целосно надоместен. Покрај заработката, работата му дава структура на секојдневниот живот, пружа чувство на припадност и општествен статус, како и можност да дадеме придонес. Ништо од тоа не може едноставно да се прераспредели, како што се прераспределуваат приходите.

Вештачката интелигенција ја загрозува смислата на животот најмалку на три начини. За да ве лиши од чувството на смисла, не мора да биде подобра од вас – доволно е да биде функционално доволно добра и многу евтина. Едно е кога ќе ве надмине нешто навистина исклучително; сосема друго е кога ќе го изгубите чувството на смисла поради нешто што е само „доволно добро“.

Покрај тоа, забавата и дружењето со ВИ би можеле да заземат толку голем дел од нашето време и да задоволат толку многу од потребата за социјален контакт што посложените активности, од кои произлегува чувството на смисла на животот, би можеле да бидат потиснати. Нудејќи впечаток на комуникација без пречки, ВИ може да нè ослободи од напорот што го бараат вистинските односи – обврските, заемноста, несебичноста и неизбежните непријатности. Дружењето со ВИ не бара ништо од нас. Тоа е потрошувачка маскирана како однос.

Дигиталниот живот веќе ги менува меѓучовечките односи, и тоа не секогаш на подобро. Во сите земји на ОЕЦД луѓето сè поретко се гледаат во живо, а интензивното користење на социјалните мрежи е проследено со пад на чувството на благосостојба меѓу младите. Засега тоа не е последица на вештачката интелигенција, но веќе е јасно дека поедноставувањето на дигиталната комуникација не ги збогатува човечките односи ниту го проширува човечкото искуство. Удобноста речиси секогаш преовладува, дури и кога луѓето знаат дека поинаков избор би им користел повеќе.

Конечно, смислата ретко се раѓа во состојба на целосна удобност. Таа произлегува од напорот вложен за остварување цел што сами сме ја избрале, без разлика дали станува збор за воспитување дете или совладување некоја вештина. Кога ќе погледнеме наназад, станува јасно дека луѓето не ја ценат леснотијата, туку тешкотиите што ги совладале на патот кон нешто важно. Ако ВИ во голема мера ги отстрани пречките, би можела да нè лиши од една од основните состојки од кои се гради смислата на животот. Можеби токму затоа луѓето во богатите општества чувствуваат повеќе удобност, но не и повеќе смисла.

Секако, нема да исчезне секоја форма на работа, дури и ако ВИ ги надмине човечките способности. Луѓето не престанаа да играат шах кога компјутерите ги надиграа. И понатаму трчаат, готват, создаваат музика, изработуваат мебел и се подготвени добро да платат за настапи во живо. Смислата произлегува од натпреварувањето, умешноста и самоизразувањето во рамките на човечките ограничувања, а не од постигнувањето оптимални резултати. Вредноста на човечкиот труд може дури и да расте, иако вредноста на самиот резултат опаѓа.

Но и овој принцип има свои граници. Тој функционира во општества во кои активностите се општествени, човечки и имаат долга традиција на аматерско занимавање, а не таму каде што смислата на животот произлегува исклучиво од професионалниот углед или економската нужност. Шахот отсекогаш бил игра, дури и кога некому му станал професија; истото, меѓутоа, не може да се каже за сметководството. Освен тоа, дури и таму каде што смислата може да опстане, најверојатно ќе се наоѓа во самиот процес, а не во резултатот. Во пресрет на Отвореното првенство во 2025 година, Скоти Шефлер изјави дека победата во голфот е пријатна, но минлива („тоа е прекрасно чувство… првите две минути“). Токму секојдневното усовршување на вештината создава трајно чувство на смисла.

Меѓу заговорниците на вештачката интелигенција популарен е еден смирувачки рефрен: проблемот со смислата ќе се реши сам од себе. Ако ВИ ни овозможи повеќе слободно време, ќе бидеме повеќе посветени на семејството, местото каде што живееме и локалната заедница – слично како луѓето од прединдустриското време, пред индустријализацијата да ја сведе смислата на животот на платената работа. Веројатно на некои тоа навистина ќе им се случи. Но таквата прединдустриска вкоренетост почивала врз услови – мала мобилност, обврски кон семејството и заедницата, религијата и локални потреби – кои честопати ги ограничувале луѓето, а понекогаш и ги потчинувале. Нема причина да посакуваме нивно враќање, ниту тие сами ќе се обноват само затоа што ќе имаме повеќе слободно време.

Самото материјално изобилство нема повторно да ги создаде општествените обрасци од кои некогаш се црпела смислата на животот. Да ја погледнеме Шведска. Таа земја успешно ги спојува силната социјална држава и многу високото ниво на задоволство од животот со невообичаено голем удел на едночлени домаќинства, додека истражувањата покажуваат дека младите возрасни луѓе чувствуваат помалку смисла во животот отколку постарите генерации.

Да, некаква нова смисла спонтано ќе се појави. Но вистинското прашање гласи: дали доволно голем број луѓе навистина ќе ја почувствуваат, така што ќе може да ја замени смислата што некогаш ја давала работата? Има малку причини да веруваме дека ќе биде така. Повисоките приходи можат да го намалат стресот, но не гарантираат дека ќе создадат улоги што ќе им бидат важни на другите; заедница што ќе го забележи вашето отсуство; или цел за која вреди да се борите. За сето тоа се потребни живи традиции на учество и институции што ги поддржуваат.

Институциите што некогаш биле извори на смисла – синдикатите, професионалните здруженија, црквите, училиштата и организациите на граѓанското општество – се создавале постепено, потпирајќи се на спојот меѓу локалната иницијатива и пошироката општествена поддршка. Така ќе се создаваат и оние што еден ден ќе ги заменат. Да го наречеме тоа инфраструктура на смислата: збир на институции преку кои луѓето ја пронаоѓаат својата улога, добиваат признание и чувство дека се потребни.

Она што ги прави таквите институции одржливи не е добрата волја, туку едноставен принцип: угледот го следи придонесот. Докажи дека си доверлив и ќе стекнеш право твојот глас да биде слушнат. Усовршувај го својот занает и ќе добиеш признание. Биди ментор на другите и ќе стекнеш углед. Преземи одговорност за заедничка задача и ќе добиеш авторитет.

Изобилството нема да го укине натпреварот за општествен статус – само ќе го промени неговиот облик. Тој нов облик на натпреварување ќе мора да биде поцивилизиран, на пример преку проширување на кругот на придонеси што општеството ги смета за достојни за почит. Конкретните решенија ќе се разликуваат од средина до средина. На општествата со силни семејства, развиена мрежа на граѓански институции и високо ниво на меѓусебна доверба ќе им биде полесно; оние што го немаат сето тоа ќе мора да почнат од поскромни основи. Но самиот проблем ќе биде ист насекаде и никакво материјално изобилство нема само по себе да го реши.

(Автор е вонреден професор по ВИ и труд на Оксфордскиот институт за интернет)

Вијести

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“