Во услови на американско-израелските напади врз Иран и тврдењата на висок израелски функционер дека врховниот лидер Али Хамнеи е мртов, Исламската Република се соочува со најголемите политички превирања од револуцијата во 1979 година.

САД и Израел утрово започнаа координирани напади врз ирански воени и безбедносни цели. Пентагон ја нарече операцијата „Епски гнев“, додека израелската страна ја нарече нејзината акција „Лавов рик“. Американскиот претседател Доналд Трамп во видеото рече дека целта на нападот била да се „заврши безбедносната закана за САД“ и „да им се даде можност на Иранците да ги соборат своите владетели“. Потоа следеа ирански контранапади со ракети врз Израел, но и врз американски воени локации во Бахреин, Обединетите Арапски Емирати и Катар. Израел прогласи вонредна состојба, а регионот е на работ на поширок конфликт.

Во овој контекст, израелски функционер изјави за Ројтерс дека „ајатолахот е мртов и неговото тело е пронајдено“. Техеран сè уште официјално не ја потврдил оваа информација.

Човекот кој владееше 36 години
Али Хамнеи (86) доминира во Иран од 1989 година, кога ја презеде улогата на врховен лидер доживотно по смртта на Рухолах Хомеини. Како највисок авторитет во политичкиот и религиозниот систем, тој ги контролираше вооружените сили, безбедносните служби, судството и клучните политички одлуки. За време на неговите три децении на власт, тој преживеа студентски протести во 1999 година, масовните немири во 2009 година, бранот востанија во 2019 година и движењето „Жени, живот, слобода“ во 2022 и 2023 година, предизвикано од смртта на Махса Амини во притвор. Секој пат, режимот одговараше со репресија.

Неговото владеење е обележано со строга контрола, потпирање на Корпусот на револуционерната гарда (IRGC) и постојана конфронтација со Соединетите Американски Држави и Израел. Тој одби да го признае Израел и ги поддржуваше сојузничките групи низ целиот Блиски Исток.

Војната што ги разоткри слабостите
За време на 12-дневната војна во јуни 2025 година, кога Израел ги изврши своите најдлабоки напади досега во Иран, Хамнеи беше принуден да се крие. Војната разоткри сериозни безбедносни пропусти и пенетрација на странски разузнавачки служби во иранските структури.

И покрај ова, тој нагласи во јавните говори дека Иран нема да се повлече. По повод 47-годишнината од Исламската револуција, тој тврдеше дека револуцијата „го спасила Иран од странско влијание“ и дека силата на земјата лежи во единството. Но, аналитичарите во последните месеци проценија дека неговата позиција е покревка од кога било, особено поради економските проблеми, санкциите и растечкото јавно незадоволство.

Кој ја презема власта?
Доколку неговата смрт биде потврдена, прашањето за наследување станува клучно. Според уставот, Собранието на експерти назначува нов врховен лидер. Со години, во политичките кругови се шират шпекулации за неговиот син, Моџтаба Хамнеи, кој ја води канцеларијата на својот татко од сенка и ужива силна поддршка од тврдокорните.

Револуционерната гарда, како најмоќна институција во земјата, би можела да игра клучна улога во транзицијата. Американската ЦИА претходно процени дека, во случај на смрт на Хамнеи, токму тврдокорните од ИРГК би можеле да ја консолидираат власта.

Во јануари, иранскиот парламент изјави дека секој напад врз врховниот лидер би значел „објавување војна на целиот исламски свет“ и би можел да предизвика објавување џихад. По нападот, Трамп разговараше со лидерите на Саудиска Арабија, Катар и Обединетите Арапски Емирати, како и со генералниот секретар на НАТО, Марк Руте. Консултациите следеа по иранските напади врз американските бази во регионот.

Доколку Хамнеи навистина биде убиен, Иран влегува во период на длабока неизвесност. Можна е внатрешна пресметка меѓу фракциите, но и дополнителна ескалација на конфликтот со Израел и САД. За режим кој се потпира на една фигура 36 години, ова би можел да биде момент што сè менува, преземено хрватски Индекс.

108 загинати во напад врз женско училиште во Иран, утре е ден на жалост