Кога пред три децении беше создадена овцата Доли – првиот успешно клониран цицач во светот – многумина веруваа дека човештвото е на чекор до иднина во која ќе се клонираат луѓе, домашни миленици, па дури и одамна исчезнати животински видови. Но, иако науката оттогаш направи голем напредок, реалноста се покажа многу посложена отколку што се очекуваше, пишува „Конверсејшн“. 

Професорката Сатана Душјантин од Универзитетот во Мелбурн, во текст објавен за „Конверсејшн“, објаснува дека денес клонирањето не претставува технологија што едноставно може да создаде совршена копија на живо суштество. Наместо тоа, таа стана важна алатка во биотехнологијата, која им помага на научниците подобро да ги разберат болестите, да придонесат за зачувување на загрозените видови и да развијат нови пристапи во биомедицината.

Како всушност се создава клон?

Најчесто применуваниот метод за клонирање на животни се заснова на пренос на јадрото од телесна клетка. При оваа постапка се зема обична клетка од организмот – која не е ниту сперматозоид ниту јајце-клетка – и од неа се издвојува јадрото што ја содржи наследната информација. Кај Доли, таа клетка била земена од млечната жлезда.

Потоа се користи јајце-клетка од друго животно, од која претходно е отстрането нејзиното јадро. Со помош на електричен импулс, во неа се внесува јадрото од првата клетка. Откако ќе почне да се развива ембрионот, тој се вградува во матката на сурогат-мајка.

Животното што ќе се роди има речиси идентична наследна информација како донорот.

Зошто клонирањето и натаму е толку тешко?

И покрај технолошкиот напредок, клонирањето на цицачи и денес има многу мала успешност. За да се роди Доли, биле направени дури 277 обиди. И денес, за секој успешно добиен клон, голем број ембриони не успеваат правилно да се развијат.

Освен тоа, постапката бара специјализирана лабораториска опрема, донорски клетки, јајце-клетки и сурогат-мајки, поради што е скапа и тешко применлива во пошироки размери.

Најголемиот предизвик не е копирањето на наследниот материјал. Наследните информации се само дел од она што го прави секое живо суштество единствено. Врз развојот влијаат и околината, условите во кои расте организмот и неговите животни искуства.

Научниците затоа треба да ја „убедат“ високо специјализираната клетка да ја избрише својата претходна улога и повторно да почне да се однесува како штотуку оплодена јајце-клетка.

Овој процес е познат како епигенетско препрограмирање. При него мора повторно да се постават хемиските сигнали што одредуваат кои гени ќе бидат активни, а кои не. Токму затоа што овој процес често не е целосно успешен, многу клонирани ембриони не се развиваат нормално.

Истражувањата донесоа и ново големо откритие

Истражувањата поврзани со клонирањето доведоа до уште еден значаен научен успех. Научниците открија дека возрасните клетки можат повторно да се претворат во таканаречени индуцирани плурипотентни матични клетки.

Овие клетки имаат својства слични на ембрионалните матични клетки, но не се користат за создавање цел организам. Наместо тоа, тие можат да се развијат во различни видови клетки, што отвори нови можности за проучување болести, тестирање лекови и развој на регенеративната медицина.

Истражувањата покажаа дека специјализираните клетки не се трајно „заклучени“ во својата функција, туку можат повторно биолошки да се препрограмираат.

За што денес се користи клонирањето?

Во сточарството клонирањето се применува за размножување животни со особено вредни особини, како што се добра генетика, висока продуктивност или отпорност на болести.

Сепак, тоа не го заменува традиционалното одгледување, туку овозможува повторно создавање единки со веќе докажани квалитети.

Во Австралија, на пример, веќе е можно комерцијално клонирање коњи, а неколку клонирани коњи настапувале на меѓународни натпреварувања.

Во Кина и во Соединетите Американски Држави, пак, постојат компании што нудат клонирање домашни миленици, како кучиња и мачки. Меѓу најпознатите случаи е оној на пејачката Барбра Стрејсенд, која го клонирала своето куче Саманта. Иако новите кучиња ја наследиле истата наследна информација, нивниот карактер бил различен, бидејќи не ги делеле истите животни искуства.

Клонирање за развој на медицината

Во текот на 2024 година, кинески научници први во светот успешно клонираа резус-мајмун, чија физиологија е многу слична на човечката. Целта е побрзо развивање и тестирање нови лекови.

Но, овој потфат предизвика и бројни етички реакции. Заштитниците на животните сметаат дека страдањето на животните не е оправдано, особено ако се земе предвид ниската успешност на постапката и ограничената практична примена.

Може ли клонирањето да ги спаси загрозените видови?

Една од најперспективните примени на оваа технологија е зачувувањето на загрозените животински видови.

Во 2020 година научници успешно клонираа црноног твор користејќи генетски материјал од животно што угинало пред неколку децении. Целта беше да се зголеми генетската разновидност кај овој редок вид, чија бројност значително опаднала во Соединетите Американски Држави.

Дали е можно повторно да оживее мамутот?

Идејата за враќање на исчезнатите животни одамна ја поттикнува човечката фантазија, но научниците предупредуваат дека тоа е многу посложено отколку што изгледа.

За вистинско клонирање е потребен целосно зачуван наследен материјал, соодветна јајце-клетка и блиску сроден вид што ќе ја износи бременоста. Кај животни што исчезнале пред илјадници години, како влакнестиот мамут, тоа речиси е невозможно, бидејќи нивниот наследен материјал е сериозно оштетен.

Поради тоа, научниците развиваат поинаков пристап. Наместо да создадат вистински мамут, тие се обидуваат, со помош на современи технологии за уредување на гените, кај денешните слонови да внесат особини што ги имал мамутот.

Но, експертите предупредуваат дека враќањето на одредени особини не значи и враќање на животното во неговата поранешна улога во природата, бидејќи екосистемите во кои живеело одамна се променети.

Зошто клонирањето луѓе сè уште не е возможно?

И покрај бројните шпекулации, клонирањето луѓе останува надвор од реалноста.

Главната причина е безбедноста. Кај животните постапката и натаму има голем број неуспешни обиди, па примената врз луѓето би претставувала неприфатлив ризик и за ембрионите, и за сурогат-мајките, и за децата што би се родиле на таков начин.

Покрај тоа, постојат сериозни етички прашања поврзани со идентитетот, согласноста и можната злоупотреба на човечките ткива и репродуктивните технологии.

Поради овие причини, репродуктивното клонирање луѓе е забрането или строго ограничено во голем број држави.

Три децении по создавањето на Доли, клонирањето придонесе за значајни откритија во медицината, земјоделството и заштитата на природата. Сепак, оваа технологија и понатаму е сложена, скапа и отвора бројни научни, етички и правни дилеми за тоа каде треба да бидат поставени границите на нејзината примена.

Почина Јан Вилмут, научникот кој со клонирање ја создаде познатата овца Доли