Хаотичните дипломатски односи меѓу администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп и Иран се уште еден доказ дека светската политика престанала да биде разбирлива. Но, ако се оддалечиме и ја согледаме пошироката слика, ќе видиме дека сите денешни големи конфликти имаат многу заеднички нешта и дека, и покрај очигледната ентропија, пред нас се одвива моќна логика на приспособување и градење отпорност.

Четирите главни денешни кризни жаришта настанаа како резултат на историски процеси кои, гледано во целина, ги правеа предвидливи. Бруталноста на руската инвазија врз Украина можеби го шокираше светот, но самата војна беше во согласност со одамна познатите фрустрации и стравови на Кремљ. Претседателот Владимир Путин веќе долго време јасно става до знаење дека за него е неприфатлива самата идеја за независна Украина или нејзиното стратешко приближување кон Западот. Како што уште во деведесеттите години предупредуваше поранешниот советник за национална безбедност на САД, Збигњев Бжежински: „Без Украина, Русија престанува да биде империја“.

Од тоа произлегуваше заклучокот дека Русија, доколку ја стави Украина под своја контрола, повторно ќе стане голема сила. Сè што следуваше произлезе од тој историски копнеж. Нема потреба ниту од теорија на хаосот ниту од психоанализа. Војната едноставно беше последица на решеноста на Русија да не се помири со статусот на постимперијална држава.

Второто кризно жариште – Тајван – потенцијално му се заканува на светот со огромни разурнувања. Но ни тука влоговите суштински не се промениле уште од времето на Корејската војна. Тогаш Соединетите Американски Држави ги вклучија Тајван и Јужна Кореја во својот безбедносен појас. Мао Це Тунг се двоумеше дали да интервенира во таа војна токму поради стравувањето дека конфликтот на Корејскиот Полуостров ќе го одложи планираното освојување на Тајван. Но веќе беше предоцна. Корејската војна, која се одолжи поради интервенцијата на Седмата флота на САД, ја замрзна тогаш воспоставената состојба.

Поминаа 75 години, а светот и натаму, кога станува збор за Тајван, живее со истата стратешка двосмисленост во односите меѓу САД и Кина. Кина сака Америка официјално да соопшти дека не ја поддржува независноста на островот, додека Америка не открива што е подготвена да преземе за да го одбрани. Мора да се признае дека таквата двосмисленост не може да трае засекогаш. Трамп може да се откаже од сите американски обврски кон Тајван, или Кина порано или подоцна може да одлучи да го блокира островот, принудувајќи ја Америка да реагира.

Сепак, тоа сè уште не се случило, а дури и да се случи, на сите што ја следат ситуацијата тешко би им било настанатиот хаос да го наречат неразбирлив. Со тоа не се намалува опасноста од таков развој на настаните, туку само се нагласува неговата рационална логика. Во познат текст објавен кон крајот на деведесеттите години, историчарот и стратег Мајкл Манделбаум тврдеше дека војните меѓу големите сили можеби стануваат минато. Сепак, призна дека неговата теза би можела да биде побиена во два случаи – Украина и Тајван.

Истото важи и за Блискиот Исток, каде што израелско-палестинскиот конфликт и војната на САД и Израел против Иран доведоа до исклучително тешки последици. Она што најмногу изненадува – и тоа не првпат – не е ирационалноста на тие конфликти, туку нивната тврдокорност. Одамна е јасно дека споровите околу Светата земја можат да се решат единствено со компромис и размена на дел од териториите заради можностите за траен мир. Но денес сме подалеку од такво решение отколку кога било досега. Конфликтот станува сè понасилен и пострашен, но тоа не го прави ниту ирационален ниту неразбирлив.

Војната со Иран, како и претходно наведените примери, потекнува од настани стари неколку децении, поточно од Исламската револуција во 1979 година. Исламската Република настана како отворена опозиција на Западот, кој носи дел од одговорноста за создадената состојба. Основните контури на конфликтот не се промениле: Иран настојува да ја зацврсти својата хегемонија во регионот на сметка на Израел, САД и земјите од Персискиот Залив, додека тие, од своја страна, се обидуваат да ги ограничат неговите амбиции.

Таквата состојба трае веќе неколку децении, а за тоа време Иран започна со реализација на својата нуклеарна програма. Администрацијата на Барак Обама одговори на тој предизвик со Заедничкиот сеопфатен акциски план (ЈЦПОА) од 2015 година, кој им овозможи на меѓународните нуклеарни инспектори пристап до иранските постројки, но не го реши поширокиот безбедносен проблем во регионот. Во 2018 година Трамп едноставно го отфрли ЈЦПОА.

Како што покажуваат сите овие примери, она што експертите лесно го нарекуваат хаос всушност е кулминација на процеси што долго време созревале и избиле на површина во моментот кога меѓународниот систем ја изгуби способноста да ги спречува или ублажува геополитичките потреси. Некогашните институционални „стабилизатори“ повеќе не постојат, а за тоа значителен дел од одговорноста сноси Трамп.

Сепак, сегашната состојба ја објаснува и поширокиот процес на смена на хегемонијата – прераспределбата на моќта од Соединетите Американски Држави на Кина. Одговорот на САД на тие промени е стратешки недоследен. Трамп очигледно тежнее кон воспоставување мирен соживот (modus vivendi) со Кина, дури и ако тоа би го принудило да се откаже од поддршката за Тајван. Но американскиот претседател е многу непредвидлив и подложен на нагли промени на расположението, па подеднакво лесно може да тргне и во спротивна насока, обезбедувајќи му на Тајван поддршка што би ја испровоцирала Кина.

Во меѓувреме, Кина ја задржува сопствената стратешка двосмисленост. Таа сака да игра позначајна меѓународна улога, соодветна на својата моќ, но не сака да ја преземе тешката работа на градење меѓународни сојузништва. Последица на тоа е создадениот вакуум што ги прави меѓународните односи нестабилни. Дури и кога Кина се однесува слободно кон меѓународните правила, тоа речиси никогаш не го прави отворено и дрско (со исклучок на ситуацијата во Јужното Кинеско Море).

Без поддршката од Кина, Русија не би можела да ја продолжи својата неуспешна војна во Украина. Но тоа не значи дека Кина ирационално го поддржува Путин. Пекинг ѝ помага на Русија за да го ослабне Западот, а истата логика важи и за неговите односи со Иран.

Во услови на толку многу нарушувања и конфликти со толку високи влогови, не е чудно што многумина прогласуваат смрт на меѓународниот поредок. Сепак, реалноста е посложена. И покрај неизвесноста – на пример, поради увозните царини на Трамп – светската трговија продолжува да расте, а производствените синџири и синџирите на создавање вредност не се распаѓаат, туку едноставно се преобликуваат.

Ако светот делува како да го изгубил разумот, тоа е затоа што повеќе немаме соодветни инструменти за да го разбереме. Пред да тргнеме во потрага по неистражени патишта, би требало да се насочиме кон тоа меѓународната политика повторно да стане разбирлива.

(Авторот е професор)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“