Гонџа Бојаџиу ​​имала 19 години кога отишла во Индија како кандидатка за калуѓерка. Таму се соочила со сиромаштија, глад и болести. Живеела како калуѓерка и учителка во Калкута, во католичкиот ред Лорето, кој бил посветен на образованието и мисионерската работа во Индија. Калкута била пренаселена, државните служби преоптоварени, а здравствениот систем практично не постоел. Индија се соочила со многу предизвици веднаш по добивањето независност од Велика Британија, откако речиси двесте години била нејзина колонија. Земјата била погодена од немири, а илјадници луѓе починале во насилни инциденти.

Филмот, преведен во Германија како „Тереза ​​- живот помеѓу светлината и сенката“, нè нурнува во тој хаос. Во него нема естетика како некаков светечки ореол – има градски пејзаж полн со бучава, пренаселен и со толпи луѓе. Тереза, родена како  Агнеза Гонџе Бојаџиу во 1910 година во Скопско,  денешна  Северна Македонија,  се појавува како жена која ја бара својата цел среде урнатини и тешкотии. За време на патувањето со воз, како што вели приказната, таа го доживеала својот „повик во повик“ – да не живее повеќе само за Бога, туку да живее меѓу најсиромашните од сиромашните.

Жена која се бунтува против својата црква

Филмот ја прикажува Мајка Тереза ​​(брилијантно играна од Номи Рапас) не како трансцендентна фигура на светлина, туку како жена која се бунтува против својата црква.

Нејзиниот план бил револуционерен: да го напушти манастирот, да го основа својот ред, да се пресели во срцето на сиромашните населби и да се грижи за болните и оние на умирање – како калуѓерка надвор од редот. Црквата се спротивставила на ова, бидејќи желбата на Тереза ​​значела раскинување со старите традиции и послушност. Но, таа истраала. Ватикан попуштил дури во 1948 година и конечно, во 1950 година, таа го основала редот на Мисионерките на милосрдието.

Филмот е визуелно згуснат, јазично воздржан и подвлечен со музиката на електрични гитари. Ги прикажува сиромашните населби во Калкута и тамошните луѓе обележани со сиромаштија и болести, идиличниот свет на женското училиште каде што ученичките носат розови фустани, како и спартанските соби на калуѓерките во ѕидините на манастирот, каде што Тереза, како мајка игуменија, владее со железна тупаница.

Суета или милосрдие?

Филмот ѝ пристапува на Тереза ​​критички, но со почит –  само алудирајќи некои контроверзности. На пример, во една тивка сцена таа се прашува дали нејзината посветеност навистина произлегува од чисто милосрдие или суета. Тоа е момент што накратко го остава митот настрана и открива дека Тереза ​​се преиспитува себеси.

Подоцна во филмот, таа разговара за абортусот со свештеникот кој го води манастирот. Тој ја потсетува да не ги осудува жените, туку да ги разгледа причините што ги доведоа до таква одлука – и одеднаш се поставува прашањето дали сочувството дозволува и несогласување – против институцијата Црква, која го осудува абортусот.

Мрачната страна на митот

И покрај почитта, сликата за вистинската Тереза ​​-  која беше канонизирана од папата Франциск во 2016 година –  одамна почна да се оцрнува. Дури и за време на нејзиниот живот, таа беше контроверзна личност. Групите за човекови права ја обвинија дека ги занемарува лековите против болки и хигиената во нејзините домови, тврдејќи дека тие повеќе личеле на хосписи отколку на болници. Се тврдеше и дека добила стотици милиони долари донации од понекогаш сомнителни извори и дека медицинските стандарди на нејзините институции биле ужасни.

Британскиот новинар Кристофер Хиченс го сумираше тоа на следниов начин: „Таа ја сакаше сиромаштијата, а не сиромашните“. Таа го прифаќаше „страдањето како дар од Бога“ и не направи ништо за да му стави крај. Таа ја изедначи бедата на сиромашните со страдањето на Христос, а ѝ се припишува и следната изјава: „Убаво е да се видат сиромашните луѓе како ја прифаќаат својата судбина и страдаат како Христос“.

Тереза ​​беше особено отворена по прашањето за абортусот. Во нејзиниот говор по повод примањето на Нобеловата награда (1979), таа го опиша абортусот како „убиство“ и „најголем уништувач на мирот“. Поради ова, таа стана морална фигура на конзервативните движења – а во исто време и мета на феминистичката критика, која ја обвини дека ги потчинува правата на жените на идеалот за саможртвување.

Сепак, режисерката на филмот, Теона Стругар Митевска, гледа и некои феминистички особини кај Тереза: „Таа си даде слобода да биде тоа што е за да ја постигне својата цел. Тоа, според мене, ја прави исклучително феминистичка фигура“, рече Митевска во интервју за филмското списание „Филмдинст“ („Filmdienst”).

Колку Тереза беше феминистка?

Како жена која стекна авторитет во патријархалната црква, го основа својот ред и привлече светско внимание, Тереза ​​сигурно може да се смета за моќна женска фигура.

Таа им се спротивстави на конвенциите, го напушти манастирот и водеше илјадници сестри – начин на дејствување кој беше далеку од нормата. Во исто време, таа се залагаше за визија за женственост фокусирана на мајчинството, одрекувањето и послушноста. Нејзината работа беше посветена на помагање на страдалниците, а не на менување на структурите. Таа тешко дека беше феминистка во еманципаторска смисла – но сигурно беше во смисла на женско присуство и лидерство.

Во последните децении, Тереза ​​страдаше од длабоки сомнежи. Нејзините писма и дневнички записи, објавени во 2007 година, откриваат длабоко чувство на осаменост и постојано прашање за постоењето на Бог. Жената која симболизираше надеж низ целиот свет напиша дека е „ледено ладна“ одвнатре, дека небото повеќе не ѝ значи ништо: „За мене, изгледа како празен простор“. Можеби тоа е она што го прави нејзиниот лик толку човечки.

Зошто филмот доаѓа во вистинско време

Дебатите за абортусот, сиромаштијата, религиозните конфликти, авторитетот на женската црква – многу работи се застрашувачки актуелни и денес. Филмот нè соочува со прашањето: дали жената може да биде и света и политички проблематична во исто време? Тој ја прикажува Тереза ​​како лик со ограничувања. Можеби токму тука лежи нејзината релевантност денес – не како света фигура на светлината, туку како фигура што поставува прашања. Затоа овој филм, кој не објаснува ништо, туку само набљудува, може да биде добра можност повторно да се проговори за Мајка Тереза.

Извор: DW/ Автор: Силке Вунш