Таа 1776 година, кога е напишана американската Декларација за независност, а по редактурата во Конгресот усвоена на 4 јули истата година, нејзиниот главен автор Томас Џеферсон, кој во 1801 година ќе стане третиот претседател на Соединетите Американски Држави, имал само 33 години. Правник по професија, надарен за пишување и аргументација, тој бил идејниот творец на Декларацијата што ќе стане еден од трите клучни историски документи – заедно со Француската декларација за правата на човекот и граѓанинот (1789) и Универзалната декларација за човекови права на Обединетите нации (1948) – кои, застапувајќи ја идејата за човекови права и индивидуални слободи, пресудно влијаеле врз развојот на современата демократија.

Демократијата, како што ја дефинирал Винстон Черчил, е „најлошиот облик на владеење, освен сите други што од време на време биле испробани“. Подобар политички систем од демократијата, сакал да порача овој необичен британски државник, човештвото сè уште не успеало да создаде. Токму Черчил еднаш истакнал дека американската Декларација претставува жива повелба на слободата за сите демократски народи и пример за секое слободно општество.

Пред 250 години, јубилеј што американското општество и администрацијата на Доналд Трамп денес речиси триумфалистички го одбележуваат, Џеферсон запишал дека постојат одредени саморазбирливи вистини. Во првичните нацрти на Декларацијата користел дури и теолошки изрази како „свети и непобитни вистини“, наведувајќи дека „сите луѓе се создадени еднакви и дека нивниот Творец ги обдарил со одредени неотуѓиви права“, меѓу кои се „животот, слободата и потрагата по среќата“.

Луѓето, за да ги обезбедат тие права, безбедноста и среќата, воспоставуваат политички поредок и имаат право да го менуваат или укинат. Суштината на американскиот сон и лежи токму во идејата дека сите поседуваме неотуѓиви права и слобода и дека никој нема право да ни ја одземе можноста да ја бараме сопствената среќа, додека политичките избори ги носиме во согласност со тие вредности. Таа комбинација на класичен либерализам и прагматизам го трасирала развојниот пат на Америка, но на многу контрастен начин.

Додека актуелната администрација на Трамп развива исклучително рестриктивна и крута имиграциска политика, вреди да се потсетиме на едноставниот факт дека токму Америка е школски пример за општество што просперирало благодарение на миграциите. Милиони доселеници придонеле за американскиот развој создавајќи нова вредност, а денес новата генерација мигранти се дели на „добри“ и „лоши“.

Ако во поголемиот дел од својата современа историја Америка претставувала мост што ги поврзувал различните идентитети, култури и особености во една функционална општествена целина, денес администрацијата на Трамп ја промовира парадигмата на ѕидовите. Понекогаш таа парадигма добива и буквална форма – во вид на бетонски ѕид кон Мексико – кој ги разделува луѓето наместо да ги поврзува.

Наследството на ропството, укинато уште во 1863 година, е присутно и денес во американското општество. Иако Америка декларативно отсекогаш заговарала  антрополошки универзализам, во практиката најчесто го ограничувала. Расната сегрегација останала дел од институционалниот систем речиси цел век по укинувањето на ропството. Декларацијата нè учела дека сите луѓе се еднакви, но крутите институционални обрасци со децении по аболицијата продолжиле да ги делат луѓето според расната припадност.

Иако и денес значителен дел од афроамериканското население се соочува со социјална и економска нееднаквост, Америка сепак се бореше со своите демони преку активен граѓански ангажман и движењата за граѓански права.

Контрадикциите на Америка се видливи и во надворешната политика. Благодарение на Сојузниците, машинеријата на злото на Хитлер беше поразена, но истовремено Соединетите Американски Држави остануваат единствената држава што употребила нуклеарно оружје во војна – и тоа двапати, врз Хирошима и Нагасаки.

Официјален Вашингтон отсекогаш го застапувал ставот дека станувало збор за оправдан воен чин во тогашните воени околности. Ниту Барак Обама, при посетата на Хирошима во 2016 година, не отстапи од таа парадигма: посетата помина без официјално извинување, но со изразување длабока почит кон жртвите.

Американското воено наследство во 20 и 21 век останува контроверзно. Војните често започнувале со речиси неподнослива леснотија, а завршувале со повлекување или дипломатски договори што, неретко, можеле да бидат постигнати уште пред избувнувањето на конфликтот.

Со повременото кршење на човековите права на сопствените граѓани, токму интервенционизмот веројатно претставува најголемата критична точка на американската политика. Во исто време, тој е и израз на американскиот суверенитет како глобална сила која настојува својата политичка волја да ја проектира не само во сопствениот, туку и во туѓите дворови.

Од друга страна, Америка го освои светот не толку со воената, колку со таканаречената мека моќ. Без разлика дали станува збор за глобалната доминација на англискиот јазик, информатичките и технолошките иновации, слободниот пазар, популарната и селебрити културата, Холивуд или идејата за слободата во која човечкиот живот се одвива и во која речиси сè изгледа возможно, токму тие суптилни механизми на моќ постепено ги обликуваа нашите навики, вредности и начинот на размислување.

Денешна Америка на Доналд Трамп 250-годишнината од својата слободарска традиција ја одбележува исклучително триумфалистички, речиси во класичниот стил „леб и игри“. Притоа не размислува премногу за сопствените промашувања и гревови, туку се гордее со своето слободарско наследство.

Но, во текот на два и пол века се покажа дека американската слобода истовремено беше и универзален идеал и политички проект што честопати се применуваше недоследно. Токму во таа напнатост меѓу возвишените принципи и нивната често селективна примена се крие можеби најголемиот парадокс на американската историја.

А кога кон тоа ќе се додадат и огромните општествени нееднаквости, како и растечката поларизација, изборот на претседателот Доналд Трамп изгледа како логична последица на 250 години американски контрадикции, дијалектика на слободата и неслободата, со последици што се чувствуваат на глобално ниво.

(Авторот е новинар)

Ослобоѓење

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“