Во јавноста често се појавуваат статистички податоци што звучат убедливо затоа што се темелат на реномирани извори и прецизни бројки. Во тоа нема ништо спорно. Но, понекогаш не е доволно бројките да бидат точни. Потребно е правилно да се разбере и она што тие навистина мерат. Во спротивно, може да се случи статистиката да биде точна, а заклучокот што ќе го извлечеме од неа – погрешен.

Дали е можно еден статистички податок да биде целосно точен, а заклучокот што ќе го извлечеме од него – целосно погрешен? На прв поглед тоа звучи како парадокс. Но токму тоа најчесто се случува кога бројките се читаат без да се разбере нивната методологија, нивниот контекст и нивната вистинска намена.

Статистиката не е самата реалност, туку нејзин научно обработен приказ. Секој статистички показател е создаден според однапред утврдена методологија, со свои правила, ограничувања и цел. Затоа ниту една бројка не треба да се толкува изолирано од контекстот во кој е добиена. Кога тој контекст ќе се изостави, бројката останува точна, но пораката што ја испраќа може да стане неточна.

Добар пример за тоа се индексите на ценовни нивоа што редовно ги објавуваат меѓународните статистички институции. Индексот на ценовните нивоа е статистички показател што овозможува споредба на просечните цени на производите и услугите меѓу различни држави. За полесно споредување, просечното ценовно ниво на Европската Унија е поставено како индекс 100. Ако некоја држава има индекс 80, тоа значи дека нејзиното вкупно ценовно ниво е приближно 20 проценти пониско од просекот на ЕУ. Ако индексот е 120, ценовното ниво е околу 20 проценти повисоко од европскиот просек. Значи, индексот не ја покажува цената на еден конкретен производ, туку претставува споредбен показател за вкупното ценовно ниво, добиен со обработка на голем број производи и услуги според однапред утврдена статистичка методологија.

Индексот на ценовни нивоа не претставува ценовник од продавница. Тој е резултат на сложена статистичка обработка на голем број производи и услуги, при што секоја категорија има различно учество во вкупната потрошувачка. Во него се вклучени храна, облека, домување, закупнини, транспорт, енергија, здравство, образование, угостителство, култура и многу други категории. Затоа ваквиот индекс не може да се сведе на едноставен заклучок дека „сè е двојно поевтино“ или „сè е двојно поскапо“ во некоја држава.

Токму тука најчесто настанува недоразбирањето. Просечниот читател природно ги споредува бројките со сопственото секојдневно искуство. Тој знае колку плаќа за леб, млеко, месо, масло, лекови или средства за хигиена. Ако неговото животно искуство не се совпаѓа со впечатокот што го остава статистичкиот податок, тој почнува да се сомнева не во бројките, туку во начинот на кој тие му се презентирани.  И тоа е сосема разбирливо.

Граѓаните денес не ги формираат своите ставови врз основа на еден единствен извор на информации. Тие патуваат, имаат роднини и пријатели во други држави, ги следат цените преку интернет, споредуваат каталози на трговски синџири и секојдневно разговараат со луѓе што живеат и работат во странство. Нивната перцепција за животниот стандард не произлегува само од статистиката, туку и од личното искуство.

Токму затоа секој статистички податок заслужува дополнително објаснување. Не затоа што бројките не се точни, туку затоа што без објаснување лесно можат да создадат впечаток што тие самите не го потврдуваат.

Во современото информативно општество не е доволно информацијата да биде точна. Таа мора да биде и правилно разбрана. Одговорноста за тоа ја делат и оној што ја соопштува и оној што ја прима. Првиот има обврска да го објасни значењето и ограничувањата на податокот што го објавува. Вториот има обврска да не се задоволи само со впечатлив наслов, туку да се запраша што навистина покажува бројката.

Затоа, кога следниот пат ќе прочитаме некој статистички показател, вреди да си поставиме три едноставни прашања: што точно се мери, како е пресметано и што не е опфатено со тој показател? Одговорите на тие прашања често се поважни од самата бројка.

Статистиката е еден од најголемите сојузници на науката, економијата и јавните политики. Таа ни помага подобро да ја разбереме реалноста, да ги согледаме трендовите и да носиме поразумни одлуки. Но нејзината вистинска вредност не е само во точноста на бројките, туку и во начинот на кој тие се толкуваат и комуницираат.

Како што комуникацијата не ја исполнува својата цел ако не создаде разбирање, така и статистиката не ја исполнува својата улога ако не биде правилно разбрана. Само тогаш таа создава доверба, а довербата е предуслов за правилно разбирање, а правилното разбирање е предуслов за разумни одлуки и вистински резултати.

Во економијата бројките се неопходни, но никогаш не се доволни сами по себе. Секоја статистика има своја методологија, свои ограничувања и свој контекст. Кога тој контекст ќе се изостави, бројката останува точна, но пораката што ја испраќа може да стане неточна. Затоа вистинската вредност на статистиката не е само во тоа што ќе ни покаже, туку и во тоа што ќе нè научи правилно да разбереме.

(Авторот е дипломиран економист во пензија)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“