Било нешто по полноќ. Ирина Стеценко го завршила средувањето на ноктите за сопствената венчавка, ја отворила вратата од балконот и се обидела да се избори со нервите за да може да заспие. Во блискиот стан полн со гости, нејзиниот свршеник Сергеј Лобанов спиел на душек во кујната, пишува „Би-би-си њуз“.

– Потоа „грмотевица“ одекна во тишина. Беше како мноштво авиони да пролетале во низок лет, сè шумеше и стаклата на прозорците се затресоа – вели Ирина.

Сергеј вели дека почувствувал „тресок, како да поминал некаков бран“, прашувајќи се дали е благ земјотрес и продолжил да спие.

Деветнаесет годишната наставничка-приправничка и 25-годишниот инженер во електраната му се радувале на својот претстоен брачен живот во новоизградениот советски град Припјат. Тие немале поим дека најлошата нуклеарна катастрофа во историјата се случува на помалку од четири километри од нив. Оштетениот реактор четири, прикажан три дена по експлозијата, испуштил многу опасен радиоактивен материјал. Експлодирал реакторот број четири во нуклеарната централа Чернобил во денешна Украина, исфрлајќи радиоактивен материјал што ќе се прошири низ различни делови на Европа.

Четириесет години подоцна, екстремно радиоактивните остатоци од електраната се пронајдени во воената зона.

Брачната двојка сега живее во Берлин, откако по вторпат ги превртеле своите животи наопаку – овој пат за да избегаат од воениот конфликт, а не од нуклеарна катастрофа.

Но, утрото на 26 април 1986 година, Сергеј се сеќава дека се разбудил, преполн со возбуда, околу шест часот наутро, за да открие дека денот на неговата венчавка осамнал величествено сончев. Требало да изврши разни задачи: да ја однесе постелнината во станот на пријател каде што тој и Ирина планирале да ја преспијат ноќта и да купи цвеќе. Тој вели дека надвор видел војници во гас-маски и луѓе како ја мијат улицата со пенаст раствор. Некои луѓе што ги познавал од работата во нуклеарната централа му рекле дека биле повикани затоа што „нешто се случило“, но не знаеле што. Додека гледал од облакодерот на пријателот, забележал дека од реакторот број четири се издига чад.

Подоцна ќе стане јасно дека пожарникарите и работниците во електраната ја поминале ноќта ризикувајќи смртоносни дози на зрачење за да се справат со огромниот токсичен пламен.

– Почна да ме фаќа нервоза – вели тој.

Сеќавајќи се на обуката, зел малку ткаенина, ја намокрил и ја ставил над влезот во станот како мерка на претпазливост, за да ја задржи радиоактивната прашина, додава тој. Потоа побрзал кон пазарот. Невообичаено за сабота наутро, пазарот бил пуст, а тој земал пет лалиња за букет. Ирина, која останала со својата мајка во семејниот стан, вели дека телефонот не престанал да ѕвони во текот на целата ноќ. Нејзината мајка звучела „вознемирено“, вели таа, поради соседите што се јавувале да кажат дека се случило „нешто страшно“. Но, имало мошне малку детали. Информациите биле строго контролирани во Советскиот Сојуз. Го вклучиле радиото, но на вестите не се спомнувал никаков инцидент. Утрото, нејзината мајка ги повикала властите.

– Тие ѝ рекоа да не паничи, сите закажани настани во градот треба да продолжат како што е планирано – вели Ирина.

Официјално, сè продолжило по старо. Децата беа испратени на училиште. Подоцна истиот ден, невестата, младоженецот и гостите се упатиле во колоната автомобили кон Палатата на културата, позната по одржувањето на бројни церемонии и популарни диско вечери. Тие се венчале стоејќи на ткаенина со нивни извезени имиња, а потоа се преместиле со гостите во блиското кафуле. Но, свадбената гозба изгледала „тажна“ наместо празнична, вели Сергеј.

– Сите беа свесни дека нешто се случило, но никој не ги знаеше деталите – вели Сергеј.

За нивниот прв танц, извежбале традиционален валцер. Но, со растечката свест за тоа дека околу нив се одвива трагедија,  „испаднале од ритамот уште од првите чекори“, се сеќава Ирина.

– Само се прегрнавме и се движевме во таа прегратка – вели Ирина.

Загриженоста за тоа што се случило го засенила првиот танц на двојката. Исцрпени, но конечно маж и жена, тие се вратиле во станот на нивниот пријател. Сепак, вели Сергеј, во раните утрински часови во неделата.

Меѓутоа, вели Сергеј, во раните утрински часови во неделата, друг пријател затропал на нивната врата, велејќи им да побрзаат кон возот за евакуација, кој требало да тргне во пет часот наутро. Единствената резервна облека што Ирина ја имала со себе била тесен фустан за вториот ден од славењето, така што повторно ја облекла венчаницата за да побрза до станот на нејзината мајка за да се пресоблече. Од чевлите добила плускавци на стапалата.

– Бев во венчаница и трчав боса низ барички – вели Ирина.

Сè уште беше темно додека од возот го гледале сјајот на урнатиот реактор.

– Тоа беше како „да гледате во срцето на вулкан“ – вели Сергеј.

Официјалното соопштение, кога следувало, ја опишало евакуацијата како само „привремена“.

– Отидовме само на три дена, но на крајот отидовме за цел живот – додава тој.

Советскиот Сојуз бил остро критикуван поради бавноста во откривањето на обемот на катастрофата. Дури два дена по експлозијата, откако било откриено зрачење во Шведска, СССР признала дека се случила несреќа. Поминале повеќе од две недели пред советскиот лидер Михаил Горбачов јавно да се огласи за тоа.

Пробата за безбедност тргна радикално наопаку. Според проценката наведена од Агенцијата за атомска енергија (ИАЕА) и Светската здравствена организација, експлозиите испуштиле 400 пати повеќе радиоактивен материјал од бомбата во Хирошима.

Николај Соловјов работел како главен инженер во турбинската сала во тоа време, а бил на смена во електраната кога експлодирал реакторот.

– Под нас беше како да удрил земјотрес. Видовме како се урива покривот. Удар на воздухот дојде кон нас и ја донесе целата таа црна прашина, а потоа сирените се вклучија – се присетува тој.

Николај вели дека тој и неговите колеги истрчале кон локацијата мислејќи дека експлодирал генераторот, не можејќи да замислат дека тоа е самиот реактор. Еден колега проверил на мониторите и рекол дека нивоата на радијација „не можат да се измерат“, се присетува Николај. Тој вели дека пронашле друг колега како стои на турбините, навидум неповреден, но цело време повраќал – знак на радијациска болест.

– Тој беше еден од првите што починаа – вели Николај.

Официјалниот број на жртви од инцидентот е 31 – двајца загинале во експлозијата, 28 починале од акутна радијациска болест, а еден починал од срцев удар во неделите откако се случило сè.

Пошироките последици од несреќата биле оспорувани и и тешко е да се утврдат. Во тоа време, не била спроведена опсежна долгорочна медицинска студија. Студија од 2005 година спроведена од неколку агенции на ОН заклучила дека и до 4.000 луѓе можеле да загинат од последици на несреќата. Според некои други проценки, тој број може да се мери во десетици илјади.

Била покрената операција за спречување на истекување на радијацијата од отворениот реактор. Песок и други материјали беа фрлени врз него од хеликоптерот. Властите довеле стотици илјади луѓе од целиот Советски Сојуз за да се обидат да ги санираат последиците од несреќата. Од екстремните нивоа на зрачењето се расипувале машините, па дел од работата морал да се изврши рачно.

Јан Кринал и Реин Клар биле ангажирани од Естонија, тогаш составен дел на Советскиот Сојуз, и биле дел од групата испратена да ги исчисти остатоците од покривот на реакторот број три.

– Носевме оловни плочи – една напред, една на грбот и една меѓу нозете. Тежеше 20 килограми или повеќе. На главата: стандарден советски шлем за градежништво – очила, ракавици и дозиметар (за мерење на радијацијата) во џебот – вели Јан.

Рејн се сеќава дека бил праќан да работи во налети од по една минута за да ја ограничи изложеноста на радијацијата.

– Никој не можеше да ви каже што е што… Немаше време за размислување – вели тој.

Кога започнало расчистувањето, Ирина и Сергеј отседнале кај нејзината баба, на околу 300 километри оддалеченост, во регионот Полтава, источно од Киев.

Неколку дена откако пристигнале, лекарите што ги надгледувале евакуираните по потрага по зрачењето, им соопштиле неочекувана вест – Ирина била бремена три месеци.

Таа се сеќава како заплакала кога лекарите почнале да ги предупредуваат луѓето дека изложеноста на радијација може да влијае на неродените бебиња и ги советувале жените изложени на зрачењето да абортираат.

– Се плашев да го родам бебето, а се плашев и да абортирам.

Но, еден сочувствителна лекарка ја охрабрила да ја износи бременоста до крај и Ирина родила здраво девојче, Катја.

Децении подоцна, таа самата станала мајка и Сергеј и Ирина сега имаат 15-годишна внука.

Двајцата веруваат дека нуклеарната несреќа влијаела на нивното здравје, иако лекарите никогаш не го потврдиле ова. Ирина морала да ги оперира двете колена, а верува дека радијацијата ѝ ги ослабела коски. Тие мислат дека зрачењето можеби било фактор за срцевиот удар што го претрпел Сергеј во 2016 година, една недела по посетата на неговиот стар роден град и Припјат.

Јан, кој раководи со организација за поранешни естонски ликвидатори, вели дека некои имале здравствени проблеми, но дека не виделе „карциноми насекаде“ како што првично се плашеле. Тој вели дека во 1991 година починал 51 естонски ликвидатор, меѓу нив 17 кои си го одзеле животот.

Николај, инженер за турбини, во тоа време бил оженет и имал два сина. Тој се вратил на работа во електраната и неодамна се пензионирал. Неговиот помлад син се пријавил во украинската војска по почетокот на руската инвазија во февруари 2022 година, но од септември 2023 година се води како исчезнат во акцијата.

Нуклеарната централа бара постојано следење и одржување. Бетонскиот саркофаг спуштен на реакторот број четири бил завршен за само седум месеци по несреќата.

Но, станал нестабилен и, во 2016 година, нов метален штит, вреден 1,5 милијарди евра, бил префрлен преку врвот за да се задржи истекувањата.

Радијацијата во поголемиот дел од „зоната на исклучување“ околу електраната сега е на доволно ниски нивоа што е безбедно да се посети за ограничени периоди, но никому не му е дозволено легално да живее таму. Сè уште има жаришта со опасно високи нивоа на радијација, како во и околу самиот уништен реактор, така и на места како што е „Црвената шума“, која била силно контаминирана.

Зградите во Припјат, некогаш сметани за светилници на младешкиот оптимизам и советската технологија, сега се дотраени и напуштени, меѓу нив и Палатата на културата во која Сергеј и Ирина се венчале.

Внатре во новата купола, оџакот на реакторот број четири е сенишна руина, обвиткан во груба сива бетонска обвивка, под блескавата метална купола доволно висока за да ја собере Статуата на слободата.

Дронот го запалил штитот над реакторот четири кога го удрил во 2025 година. Руските сили во 2022 година влегле во комплексот на електраната во тенкови, земајќи ги вработените како заложници пет недели, поставувајќи мини и копајќи ровови.

Во текот на 2025 година, дрон направил дупка во новиот штит. Украина ја обвинила Русија дека ја таргетирала нуклеарната централа, што Кремљ го негирал. Нивото на зрачење не се зголемил, но ИАЕА рекла дека штитот ја изгубил „примарната безбедносна функција“.

Сергеј и Ирина се преселиле во Германија во 2022 година, откако станот на нивната ќерка бил погоден од ракета. Нивниот брак, започнат среде неизвесност и трагедија, останува голема утеха за нив.

– Мислам дека навистина мораше да поминеме низ некои големи тешкотии во животот за да сфатиме дека не можеме еден без друг. По 40 години, можам со сигурност да кажам дека ние двајца сме како конец и игла. Сè правиме заедно – вели Ирина.

ФОТО+ВИДЕО | 40 години од катастрофата во Чернобил — нераскажаната морничава приказна за Марија, која спасила 45.000 луѓе