Гостивар, Куманово, Охрид, Тетово, Струга, Прилеп, Битола, Велес, Кавадарци, Штип, Неготино, Скопје… Имиња на градови што некогаш беа меѓу најразвиените во социјалистичка Југославија.

Денес, сите имаат иста слика: слаба економија, затворени фабрики и улици каде што светлечките реклами на казината ги заменија чадните оџаци.

Како дојде до ова? Како се претвори земјата што правеше нешто во земја што се коцка?

Во осумдесеттите, секој град имаше свои големи фабрики. Гостивар ја имаше „Силика“ – фабриката за огноотпорни материјали со околу 1.900 работници. Тетово се потпираше на „Тетекс“ – со повеќе од 6.000 вработени. Прилеп беше главен град на тутунот, со фабриката што снабдуваше пазари низ цела Европа. Битола ја имаше „Пелагонија“. Куманово – металната индустрија. Велес го имаше „МХК Злетово“. Штип го имаше „Астибо“ – фабриката што вработуваше илјадници жени од целиот регион. Неготино го имаше „Фени“ – металуршката фабрика што го одредуваше животот на целиот крај. Скопје, како главен град, имаше десетици фабрики – од „11 Октомври“ до „Треска“.

Тоа не беше само производство. Тоа беше начин на живот: работниците имаа редовни плати, станови, здравствена заштита, поволни кредити. Градовите живееја заедно со фабриките – не одвоено од нив.

Никој тогаш немаше да помисли дека по дваесетина години, градските совети нема да разговараат за нови фабрики, туку за ѓубре и кучиња скитници.

По осамостојувањето, сè се промени, и тоа брзо. Хаотична приватизација, лошо управување, политички игри – три куршуми во грбот на индустријата. Три куршуми што никој не ги истражи.

„Тетекс“ затвори. „Астибо“ стана минато. „Фени“ се намали до сенка. Од десетици илјади работници, останаа само неколку стотици како последни сведоци на едно поминато време.

Но најголемата штета не беше затворањето на фабриките. Беше она што дојде потоа и она со што се пополни таа празнина. Местото на фабриките го зазедоа мали продавници, ресторани, сали за свадби – и казина. Многу казина. Тоа не е случајност, тоа е знак: кога економијата не произведува, таа се коцка.

Овие бизниси нудат малку работни места, со ниски плати и без никаква сигурност. Нема редовна здравствена заштита, нема социјална сигурност, нема иднина. Само краткорочни договори и несигурност.

Резултатот од сето ова го гледаме секој ден: младите масовно заминуваат, економијата едвај дише и земјата преживува благодарение на парите што ги праќаат оние што заминаа.

По 30 години, прашањето е едноставно и тешко: каде се новите фабрики? Колку вистински работни места се создадени надвор од Скопје? Ако немаме одговор, тогаш значи дека не направивме транзиција. Направивме откажување.

Ова не се носталгични прашања. Кој мисли така само бега од вистината.

Сепак, постои еден светол пример што докажува дека не беше сè изгубено и дека друг пат беше можен. „Алкалоид“ од Скопје, основан уште во 1936 година, е една од ретките компании што ја преживеаја транзицијата без да бидат голтнати од странски капитал. Денес има повеќе од 20 подружници во 15 земји низ светот и извезува македонски производи на сите континенти. Неговото постоење не е случајност: тоа е доказ дека кога постои визија, кога постои стратегија и кога државата не го напушта она што го изградила – индустријата може да преживее, па дури и да расте. „Алкалоид“ не е носталгија. Тоа е аргумент.

Приказната на Македонија не е само приказна за затворени фабрики. Тоа е приказна за визија што беше напуштена и никогаш не беше заменета со нешто подобро.

Приказна за земја која заборави да верува во себе. Приказна што им припаѓа на сите – на Македонците, Албанците, Ромите, Турците, затоа што оџаците што изладија ги грееја сите еднакво.

Закрепнувањето нема да дојде од коцкање, од дознаки, ниту од лесни решенија. Ќе дојде од сериозна стратегија, од вистински инвестиции, од верувањето дека производството – а не само трошењето – може повторно да биде темел на просперитетот на цела Македонија.

Само така можеме да ги угасиме казината и повторно да ги запалиме оџаците.

И со нив – надежта.

(Авторот е магистер по швајцарско право)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“