Сите мора да дишеме за да живееме. Дури и во овој момент сме вдишале милиони ситни честички, како и токсични гасови и испарувања, бидејќи воздухот што го дишеме е загаден, и на отворено и во затворен простор. Загадувањето на амбиенталниот воздух влијае на сите нас, без оглед каде се наоѓаме на планетата. Сепак, мора да бидеме свесни дека постојат големи разлики во нивоата на загадување на воздухот од една земја до друга, од рурални до урбани средини, од град до град…

За еден од најактуелните проблеми во земјава – загадувањето на воздухот и последиците од него, во интервју за „Слободен печат“ разговараме со проф. д-р Сава Пејковска, супспецијалист пулмоалерголог на Клиниката за пулмологија и алергологија.

Живееме во подрачје што долго е на врвот на аерозагадувањето, не само на европската, туку и на светската мапа. Дали граѓаните во Македонија се во поголема опасност и каква е опасноста за разлика од популацијата што живее во региони каде што нема загадување на воздухот?

– Живеењето во подрачје со долготрајно и високо аерозагадување, какво што е присутно во повеќе градови во Македонија, претставува сериозен и континуиран ризик по јавното здравје. Граѓаните во таква средина се изложени на значително поголема опасност во споредба со популацијата што живее во региони со чист воздух, и тоа на повеќе нивоа.

Најкритичен фактор е хроничната изложеност на ситни честички (PM₂.₅ и PM₁₀), азотни оксиди, сулфур диоксид и други токсични соединенија. Овие загадувачи навлегуваат длабоко во дишните патишта и во крвотокот, предизвикувајќи системски воспаленија. Како последица, значително се зголемува ризикот од кардиоваскуларни заболувања (инфаркт, мозочен удар), хронични респираторни болести (астма, ХОББ), карцином на белите дробови, како и од предвремена смрт.

Дополнително, особено загрозени се ранливите категории население – децата, постарите лица, бремените жени и лицата со хронични заболувања. Кај децата, загадениот воздух е поврзан со нарушен развој на белите дробови, почести инфекции и потенцијални долгорочни ефекти врз когнитивниот развој. Кај возрасните, долготрајната изложеност го скратува очекуваниот животен век и го намалува квалитетот на живот.

За разлика од регионите со ниско ниво на загадување, каде што ваквите ризици се значително помали, во Македонија станува збор за кумулативен ефект – секоја година изложеност го зголемува товарот на болести и притисокот врз здравствениот систем. Ова не е само еколошки, туку и сериозен здравствен, социјален и економски проблем.

Затоа, аерозагадувањето не треба да се гледа како повремена непријатност, туку како еден од клучните фактори што директно влијаат врз здравјето и животниот век на граѓаните, и кој бара системски, долгорочни и научно засновани мерки.

Во Македонија годишно умираат околу 4.000 луѓе од последици од загадениот воздух. Можете ли да ни објасните каков импакт и на кој начин како причина за смрт се наведува аерозагадувањето?

– Аерозагадувањето ретко се појавува како директно наведена причина за смрт во медицинската документација, но неговиот импакт врз смртноста е научно јасно утврден и се смета за еден од водечките ризик-фактори за предвремена смрт. Податокот дека во Македонија годишно умираат околу 4.000 луѓе од последици од загадениот воздух не значи дека тие лица починале „од загаден воздух“ во формална смисла, туку дека аерозагадувањето значајно придонело за појава, влошување или фатален исход на одредени заболувања.

Механизмот е индиректен, но добро документиран. Долготрајната изложеност на фини честички (особено PM₂.₅) предизвикува хронично воспаление, оксидативен стрес и оштетување на крвните садови и на органите. Ова доведува до зголемена зачестеност на кардиоваскуларни болести, мозочни удари, хронични белодробни заболувања, инфекции на дишните патишта и карцином на белите дробови. Токму овие дијагнози најчесто се заведуваат како непосредна причина за смрт.

Кога се вели дека аерозагадувањето е причина за смрт, се мисли на т. н. „атрибутивна смртност“. Со користење епидемиолошки модели и здравствени статистики, се проценува колкав дел од смртните случаи од одредени болести не би се случиле доколку населението не било изложено на високи концентрации на загаден воздух. На тој начин, аерозагадувањето се третира како основен ризик-фактор, слично како пушењето, високиот крвен притисок или дебелината.

Важно е да се нагласи дека овие смртни случаи не се ограничени само на постарата популација. Загадувањето го забрзува развојот на болестите и ја намалува отпорноста на организмот, што резултира со порано настанување фатални компликации. Оттука, зборуваме за изгубени години живот, намален квалитет на живеење и зголемен товар врз здравствениот систем.

Затоа, аерозагадувањето треба да се разбере како „тивок убиец“ – фактор што ретко е видлив во поединечниот случај, но на ниво на цела популација има драматични и мерливи последици врз смртноста и јавното здравје.

Дали енормната изложеност на опасните честички од загадениот воздух може да предизвика рак?

– Да, енормната и долготрајна изложеност на опасните честички од загадениот воздух може да предизвика рак, а ова не е прашање на претпоставка, туку на научен консензус. Меѓународната агенција за истражување на ракот (IARC), која работи во рамките на Светската здравствена организација, уште во 2013 година го класифицираше надворешното аерозагадување, а особено фините честички PM₂.₅, како канцерогени за луѓето.

Најјасно и најдиректно е утврдена поврзаноста со карциномот на белите дробови. Фините честички содржат мешавина од канцерогени супстанции – полициклични ароматични јаглеводороди, бензен, тешки метали (кадмиум, арсен, никел) и други токсини – кои при вдишување навлегуваат длабоко во белодробното ткиво. Таму предизвикуваат хронично воспаление, оштетување на ДНК и нарушување на механизмите за клеточна поправка, што со текот на времето може да доведе до малигна трансформација на клетките. Ризикот е особено зголемен при хронична изложеност на високи концентрации, каква што се бележи во делови од Македонија во зимските месеци, но и при повеќегодишна изложеност на умерено, но постојано загадување. Важно е да се нагласи дека аерозагадувањето може да предизвика рак и кај лица што никогаш не пушеле, што дополнително ја потврдува неговата независна канцерогена улога.

Покрај карциномот на белите дробови, постојат сè повеќе научни докази за поврзаност меѓу загадениот воздух и зголемен ризик од други малигни заболувања, какви што се рак на мочниот меур и, во помала мера, некои видови хематолошки карциноми, иако овие врски сè уште се предмет на интензивни истражувања.

Заклучно, загадениот воздух не е само фактор што ги влошува постојните заболувања, туку и директен канцероген ризик. Во средини со високо и долготрајно аерозагадување, како што е случајот во Македонија, овој ризик е реален, кумулативен и претставува сериозна закана по јавното здравје.

Која група луѓе е најранлива од изложеноста на аерозагадувањето?

– Најранливи од изложеноста на аерозагадувањето се групите кај кои организмот е во развој, во опаѓање или веќе е оптоварен со хронични заболувања. Кај овие категории, штетните ефекти од загадениот воздух се појавуваат побрзо, се поизразени и имаат долгорочни последици.

Најчувствителна група се децата, особено новороденчињата и малите деца. Нивните бели дробови и имунолошкиот систем сè уште се во развој, а во однос на телесната тежина вдишуваат поголема количина воздух од возрасните. Изложеноста на аерозагадување кај децата е поврзана со нарушен раст на белодробната функција, почеста појава на астма и алергии, зголемен број респираторни инфекции и потенцијални негативни ефекти врз невролошкиот и когнитивниот развој.

Втора високоранлива група се постарите лица. Со возраста природно се намалува резервниот капацитет на кардиоваскуларниот и респираторниот систем, а загадениот воздух може да предизвика акутни влошувања на срцеви заболувања, аритмии, инфаркт или мозочен удар. Кај оваа популација, аерозагадувањето значително го зголемува ризикот од предвремена смрт.

Особено изложени се и лицата со хронични заболувања, какви што се астма, хронична опструктивна белодробна болест, срцеви и васкуларни болести, дијабетес и хронични бубрежни заболувања. Кај нив, загадениот воздух делува како тригер што ја влошува основната болест и може да доведе до сериозни, па дури и животозагрозувачки компликации.

Бремените жени исто така се сметаат за ранлива група. Изложеноста на високи нивоа на аерозагадување е поврзана со зголемен ризик од предвремено породување, ниска родилна тежина и нарушен развој на плодот, со можни долгорочни последици по здравјето на детето.

Дополнително, зголемен ризик имаат и лицата што поради природата на работата или животните услови подолго престојуваат на отворено – како работници во сообраќајот, градежништвото и комуналните служби – како и населението со понизок социоекономски статус, кое често нема можност за соодветна заштита или живее во најзагадените делови на градовите.

Сумирано, иако аерозагадувањето негативно влијае врз сите, неговиот најтежок товар го носат децата, постарите лица, хронично болните и бремените жени – групи кај кои последиците се најдлабоки и најдолготрајни.

Според Вас, кои се најголемите аерозагадувачи во Македонија?

– Во професионален и стручен контекст, најголемите извори на аерозагадување во Македонија не се одделни поединечни „виновници“, туку комплексна мешавина на активности на домаќинствата, енергенските и индустриските сектори, како и сообраќајот. Водечките извори, според најновите анализи и официјални податоци, се:

– Начинот на домашно греење:

Согорувањето на дрво, јаглен и други цврсти горива во индивидуални ложишта и печки е најголем поединечен извор на ситни честички (PM₂.₅), особено во зимските месеци. Во 2022 година, секторот „други“ (кој вклучува домаќинства) учествува со околу 71 отсто од вкупните емисии на PM₂.₅ на национално ниво, што значи дека најголем дел од фините честички доаѓа токму од согорување горива за греење во домови и помали објекти.

– Енергетскиот сектор:

Производството на електрична енергија и топлина, особено во термоелектрични постројки што користат нискокалоричен јаглен (лигнит), значително придонесува за аерозагадувањето. РЕК-Битола и други стари постројки емитуваат големи количини фини честички, азотни и сулфурни соединенија, кои се базични компоненти на смогот и на здравствените ризици.

– Индустриски процеси:

Иако во последните децении уделот на индустријата во вкупните емисии на PM₂.₅ опаѓа, големи железарии, металуршки погони и други индустриски капацитети сè уште испуштаат значајни количества честички, тешки метали и други загадувачи. Во минатите години индустријата придонесувала и до околу 20 отсто од емисиите на PM₂.₅, особено поради процеси поврзани со производство на феросплави.

– Сообраќај:

Транспортниот сектор, особено во урбаните центри, придонесува за загадувањето со издувни гасови што содржат честички, азотни оксиди и други токсични соединенија. Голем процент на возила со ниски емисиски стандарди и нискиот удел на јавен превоз го влошуваат овој проблем.

– Дополнителни фактори:

Во различни периоди и региони, други извори како минерална прашина, градилишта, согорување отпад на отворено и земјоделски активности можат да придонесат до значајни локални зголемувања на аерозагадувањето, но тие обично се помалку значајни на национално ниво во споредба со првите четири групи.

Значајно е да се нагласи дека топографските и климатските услови во Македонија, дополнително го интензивираат ефектот на овие извори, особено во зимските месеци кога температурните инверзии го „заклучуваат“ загадувањето во населените места.

Овие фактори заедно создаваат комплексен изворен профил на аерозагадувањето, што бара интегриран, системски пристап за решавање, вклучувајќи технолошки, регулативни и социјални мерки за намалување на емисиите.

Како можеме да се заштитиме од загадениот воздух, односно кои мерки ни ги препорачувате?

– Заштитата од загадениот воздух бара комбинација од индивидуални, домашни и општествени мерки. Иако решението на проблемот е системско и долгорочно, постојат конкретни чекори со кои граѓаните можат значително да го намалат личниот здравствен ризик, особено во денови со високо аерозагадување.

На индивидуално ниво, најважно е информирањето. Следењето на дневните концентрации на загадувачи овозможува навремено приспособување на активностите. Во денови со високи нивоа на PM₂.₅ и PM₁₀ се препорачува да се избегнува подолг престој и физичка активност на отворено, особено во утринските и вечерните часови. За ранливите групи – деца, постари лица, бремени жени и хронично болни – оваа препорака е од особено значење.

Заштитната опрема може да биде корисна во екстремно загадени денови. Маски со филтер од типот FFP2 или FFP3, доколку се правилно користени и добро прилегаат на лицето, можат значително да го намалат вдишувањето на фините честички. Обичните хируршки или платнени маски немаат ефективна заштита од PM₂.₅.

Во затворен простор, квалитетот на воздухот е исто толку важен. Користењето прочистувачи на воздух со HEPA-филтри може значително да ги намали концентрациите на честички во домот. Проветрувањето треба да биде кратко и стратешко – во периоди кога надворешното загадување е најниско. Дополнително, треба да се избегнува пушење, горење свеќи или други извори на внатрешно загадување.

Навиките за греење и транспорт имаат двоен ефект – лична заштита и придонес кон намалување на загадувањето. Каде што е можно, се препорачува користење почисти извори за греење и подобра енергетска ефикасност на домовите. Во секојдневието, изборот на јавен превоз, пешачење или велосипед во денови со пониско загадување, како и редовното одржување на возилата, помагаат во намалување на вкупните емисии.

Здравствената превенција е исто така важна. Редовните лекарски контроли, особено кај хронично болните, овозможуваат рано откривање и контрола на состојби што можат да се влошат поради загадениот воздух. Здрав начин на исхрана, богат со антиоксиданти, и одржување добра физичка кондиција придонесуваат за поголема отпорност на организмот.

Конечно, граѓанскиот ангажман и поддршката на јавни политики се суштински. Индивидуалните мерки ја намалуваат изложеноста, но само системски решенија – подобрување на јавниот транспорт, почисти енергетски извори, контрола на индустриските емисии и урбано планирање – можат трајно да го намалат загадувањето. Активното учество на граѓаните во барањето и поддршката на вакви политики е дел од долгорочната заштита на јавното здравје.

Со други зборови, иако не можеме целосно да се изолираме од загадениот воздух, со информираност, внимателно однесување и заедничка одговорност можеме значително да го намалиме неговото штетно влијание врз здравјето.

И за крај, може ли да ни го кажете Вашиот став околу предложениот закон за пушење што ја разбранува јавноста и ги подели мислењата на граѓаните – од ригорозни коментари до целосна поддршка?

– Прашањето за законот за пушење не е прашање на личен комфор или навика, туку пред сè прашање на јавно здравје. Моето професионално гледиште е дека построгата регулација на пушењето во затворени јавни простори е оправдана, научно поткрепена и во согласност со современите европски и светски здравствени политики.

Тутунскиот чад содржи повеќе од 7.000 хемиски соединенија, од кои десетици се докажани канцерогени. Пасивното пушење не е „помал ризик“ – тоа е директна здравствена закана, особено за работниците во угостителството, децата, бремените жени и лицата со хронични заболувања. Не постои безбедно ниво на изложеност на тутунски чад во затворен простор, а вентилацијата и т. н. „одвоени простории“ не обезбедуваат реална заштита.

Искуствата од земјите што воведоа строги закони за пушење покажуваат јасни и мерливи придобивки: намалување на срцевите инфаркти, подобрување на респираторното здравје, помал број хоспитализации и долгорочно намалување на трошоците за здравствениот систем. Истовремено, стравувањата од економска штета во угостителството, кои често се изнесуваат во јавната дебата, во најголем дел не се потврдија на долг рок.

Во контекст на Македонија, каде што аерозагадувањето веќе претставува сериозен и хроничен здравствен ризик, дополнителното изложување на чад од цигари во затворени простори значи кумулативен ефект врз белите дробови и кардиоваскуларниот систем. Оттука, ограничувањето на пушењето не треба да се гледа како казнена мерка, туку како заштитна – особено за оние што немаат избор дали ќе бидат изложени на чад или не.

Секако, важно е ваквиот закон да биде јасен, правично спроведен и придружен со едукативни кампањи и поддршка за лицата што сакаат да се откажат од пушење. Целта не е стигматизација на пушачите, туку создавање поздрави јавни простори и подобра заштита на колективното здравје.

Затоа, и покрај поделбите во јавноста, сметам дека предложениот закон е чекор во правилна насока. Јавното здравје, правото на чист воздух и заштитата на најранливите групи треба да имаат предност пред индивидуалните навики кога тие директно го загрозуваат здравјето на другите.