Додека денес во различни делови од светот траат вооружени конфликти, многумина имаат впечаток дека војната отсекогаш била постојан дел од човечкото постоење. Но, дали некогаш имало период во кој луѓето навистина живееле без војни? Одговорот не е толку едноставен и најмногу зависи од тоа како го дефинираме поимот војна.

Ако под војна се подразбира организиран вооружен конфликт меѓу држави или политички заедници, тогаш одговорот е да – постоеле долги периоди во кои такви судири не се случувале, пишува „Лајв саенс“.

Историчарот од Универзитетот Стенфорд, Јан Морис, автор на книгата „Војна! За што служи? Судирот и напредокот на цивилизацијата од приматите до роботите“ (War! What Is It Good For? Conflict and the Progress of Civilization from Primates to Robots), објаснува дека во речиси 99 отсто од човечката историја не постоеле држави, па затоа не можело да има војни во денешното значење на зборот.

Сепак, тоа не значи дека насилството отсекогаш било отсутно.

„Ако прашањето е дали луѓето некогаш живееле без насилство, одговорот е јасен – не. Луѓето отсекогаш се судирале и се убивале меѓусебно“, изјавил Морис.

Дали во праисторијата било мирно?

Според анализа на повеќе научни истражувања објавена во 2022 година, во најраните периоди од човечката историја, кога луѓето живееле како номадски ловци и собирачи, војните биле многу ретки или воопшто не постоеле.

Со тоа се согласува и Питер Стернс, почесен професор по историја на Универзитетот Џорџ Мејсон и автор на книгата „Мирот во светската историја“ (Peace in World History).

„Во заедниците на ловци и собирачи, пред развојот на земјоделството, имало малку или воопшто немало војни“, вели тој.

Овој заклучок се темели на археолошки истражувања. Научниците ги проучувале човечките остатоци од различни делови на светот, барајќи знаци на организирани конфликти, како рани од прободувања, исекотини или удари кај поголем број луѓе закопани заедно.

Резултатите покажуваат дека пред околу 8.000 години пред новата ера речиси и да нема докази за организирано војување. Дури откако луѓето почнале да го напуштаат номадскиот начин на живот и да создаваат постојани населби, ваквите конфликти станале многу почести.

Насилство имало, но тоа не значи дека имало војни

Тоа, сепак, не значи дека праисториските луѓе не биле насилни.

Во Кенија, на археолошкиот локалитет Натaрук, научниците откриле остатоци од 27 луѓе стари околу 10.000 години, со траги што укажуваат на насилна смрт. Некои антрополози сметаат дека станувало збор за судир меѓу различни групи ловци и собирачи.

Слични докази биле пронајдени и на локалитетот Џебел Сахаба во Судан, каде биле откриени човечки остатоци стари околу 13.000 години со знаци на насилни напади.

Сепак, многу истражувачи не ги сметаат овие случаи за вистински војни.

Според Морис, повеќето научници ја дефинираат војната како организирано насилство спроведено од држава или како колективен конфликт во кој загинува голем број луѓе.

„Праисториските заедници речиси немале формална власт, а групите ловци и собирачи најчесто броеле само неколку десетици членови. Ако војната ја дефинираме како конфликт што го води држава или во кој загинуваат повеќе од сто луѓе, тогаш во најраната праисторија такви војни не можеле ни да постојат“, објаснува тој.

Слично мислење има и Дејвид Кристијан, почесен професор по историја и археологија на Универзитетот Маквари во Австралија.

„Во поголемиот дел од човечката историја заедниците биле толку мали што не е јасно дали секое насилство можеме да го наречеме војна. Луѓето отсекогаш биле способни за насилство, но како што растеле заедниците, тоа почнало да добива форма што денес ја нарекуваме војна“, вели тој.

Со создавањето на државите, војните станале почести

Со појавата на големите кралства и империи, војувањето станало речиси вообичаена појава.

Џаред Морган Мекини, професор по меѓународна безбедност на Воениот колеџ на воздухопловните сили во Алабама, ги истражувал периодите на мир меѓу големите сили.

Неговиот заклучок е дека низ историјата војната најчесто била правило, додека познатите „мирни периоди“, како римскиот мир, често значеле дека една сила воено ги потчинила останатите.

Сепак, постоеле и исклучоци.

Професорот по глобална историја на Универзитетот Оксфорд, Питер Франкопан, објаснува дека војните се скапи и ризични.

„Во многу периоди од историјата стабилноста била постигната затоа што ривалите имале приближно еднаква моќ, па ниту една страна не можела лесно да победи“, вели тој.

Египет и Хетитското царство – древен пример за долг мир

Еден од најстарите примери за подолг период без големи војни се случил меѓу приближно 1400 и 1200 година пред новата ера.

Најмоќните сили на тогашниот Блиски Исток, Египет и Хетитското царство, успеале во два подолги периоди да избегнат големи вооружени конфликти.

Нивните владетели се признавале како рамноправни и територијалните спорови ги решавале со договори наместо со војување.

Рим и Персија – мир меѓу долгогодишни непријатели

Римското и Персиското царство со векови воделе војни.

Но, меѓу приближно 387 и 501 година од новата ера конфликтите речиси целосно престанале. Историчарите овој период го нарекуваат „долгиот петти век“.

Едно од објаснувањата е дека двете сили биле соочени со сериозни надворешни закани, поради што војната повеќе не им била исплатлива. Во исто време развиле политички однос заснован на меѓусебно признавање.

Кина купувала мир

Меѓу 1000 и 1200 година, кинеската династија Сонг успеала да одржи мир со воинствените северни соседи – државите Љао и Џин.

Наместо војување, Кина редовно им исплаќала средства за да го зачува мирот.

Иако за некои тоа изгледало како знак на слабост, овие исплати биле мали во споредба со огромните приходи што Кина ги остварувала преку трговија.

Источна Азија со векови без големи војни

Според Морис, од околу 1600 до 1850 година Кина, Кореја и Јапонија поминале низ долг период на релативен мир.

Во истото време европските држави речиси постојано војувале за територии и политичко влијание.

„Во Европа бевме многу поагресивни и посклони кон натпреварување, поради што често стекнуваме впечаток дека војната е природна состојба на човештвото“, вели Франкопан.

Мирот кај Ирокезите и во Јужна Америка

Мекини како значаен пример го наведува и сојузот на Ирокезите во Северна Америка.

Меѓу приближно 1450 и 1777 година, пет, а подоцна шест домородни народи кои претходно често војувале меѓусебно создале сојуз познат како Конфедерација Хауденосауни, со што обезбедиле речиси три века мир.

Во Јужна Америка историчарите го издвојуваат таканаречениот „долг мир“ – фактот дека меѓу независните држави на континентот од 1935 година немало големи меѓудржавни војни.

Војната е честа појава, но не е единствената можност

Според Џаред Мекини, војната низ историјата најчесто била присутна како појава.

Сепак, бројните примери покажуваат дека различни општества во различни периоди успевале да најдат начини за зачувување на долготраен мир.

Со други зборови, иако конфликтите се длабоко вкоренети во човечката историја, тие не се единствениот можен пат по кој се развивале цивилизациите.

Мајка му го третирала како женско, ја преживеал војната, бил хомофоб и латентен хомосексуалец – неверојатниот живот на нобеловецот Хемингвеј