Полска и Украина долго време се најблиски сојузници. Политичката и воената поддршка од Полска во голема мерка придонесоа Украина успешно да се одбрани на почетокот на руската инвазија која започна во февруари 2022 година. Но, повеќемесечниот спор околу минатото сега ги турка двете соседни земји во подлабока криза.

Во петокот вечерта полскиот претседател Карол Навроцки објави на платформата „Икс“ дека му го одзема на украинскиот претседател Володимир Зеленски Орденот на белиот орел, највисокото државно одликување на Република Полска. Со тоа, тој ја исполни заканата што ја упати пред неколку недели за време на спорот околу именувањето на украинската воена единица „Херои на УПА“.

Во Киев, таа одлука предизвика остри реакции.

„Мислевме дека Орденот на белиот орел е посветен на украинската нација и на нашата армија. Тоа беше кажано тогаш. Денес му го вратив орденот на господинот претседател на Полска“, напиша Зеленски на своите социјални мрежи во саботата.

Тој ѝ се заблагодари на Полска за досегашната поддршка и солидарност и додаде дека повеќе нема да има спорови околу тоа кога Катерина II, Мусолини и Герхард Шредер сè уште ќе можат да бидат носители на таа награда.

Притоа, Зеленски без коментар објави фотографии на кои се гледа како орденот му е вратен на Навроцки од приватна украинска поштенска служба.

Подоцна, во интервју за украинската Телевизија 1+1, тој го обвини својот полски колега дека сето ова го направил од предизборни причини.

— Претседателот Карол Навроцки се бори за позицијата на својата партија против премиерот (Доналд Туск). Тоа е она што го правеше и Орбан. Тоа е погрешен начин. Мислам дека ќе заврши лошо — рече украинскиот претседател.

Украина реагираше речиси едногласно

Во текот на викендот, речиси целата украинска политичка елита реагираше единствено. Тројца од четворицата преживеани поранешни украински претседатели ги вратија своите полски одликувања — Леонид Кучма, Виктор Јушченко и Петро Порошенко.

Проруски ориентираниот Виктор Јанукович, пак, побегна во Русија во 2014 година.

Шефот на кабинетот на претседателот на Украина, Кирил Буданов, како и министерот за надворешни работи, Андриј Сибиха, исто така, ги вратија полските одликувања.

— Навроцки стана некој кој ги уништува позитивните достигнувања кои ги постигнавме во последните години. Не е случајно што му аплаудираат во Москва. Ниеден претседател на друга земја нема да ја диктира нашата историја — рече шефот на украинската дипломатија без да даде детали.

Сосема различни ставови за УПА

Ова е најтешкиот конфликт меѓу Варшава и Киев од почетокот на руската војна против Украина. Причината беше одлуката на Зеленски на крајот од минатиот месец (26 мај), со која ѝ беше дозволено на специјална единица на украинските вооружени сили, на нејзино барање, да го носи почесното име „Херои на УПА“.

Со тоа беше одадена експлицитна почит кон борците на Украинската бунтовничка армија (УПА), која пружаше вооружен отпор на советскиот режим во Украина сѐ до 1950-те години. Денес, тој отпор зазема централно место во украинската култура на сеќавање и е еден од нејзините клучни елементи.

Меѓутоа, во Полска УПА се гледа сосема поинаку. За време на Втората светска војна, во борбата за независна Украина, единиците на УПА од 1943 година извршија бројни масакри врз полското население во западна украинска Волинија.

Се проценува дека убиле околу 100.000 цивили. До 20.000 Украинци беа убиени во последователните одмазди од страна на полските партизани.

Во 2016 година, полскиот парламент ги прогласи злосторствата на УНА за геноцид.

Зеленски нема да оди на важниот форум во Полска, ја испрати премиерката

Нарушен процес на соочување со минатото

Прашањето за толкувањето на таа историја со децении предизвикува политички и дипломатски спорови меѓу Полска и Украина, кои беа само привремено ставени во втор план по почетокот на војната во 2022 година.

Сепак, минатата година, Зеленски се согласи со барањето на Полска да дозволи отворање на масовните волински гробници со полски жртви за ексхумација. На почетокот на јуни 2026 година, украинското Министерство за култура ги издаде првите одобренија за отворање на овие места.

Се чини дека полскиот претседател сега нанесе сериозен удар на тој претпазлив процес на справување со минатото.

„Постојат граници кои не смеат да се преминат во полско-украинските односи“, нагласи Навроцки во видео порака објавена во петокот на платформата „Икс“.

Притоа, тој се закани дека ќе го блокира пристапувањето на Украина во Европската Унија.

„Обединета Европа е изградена врз отфрлање на тоталитаризмот и култот на насилство. Тие принципи мора да важат за сите. Во Европската Унија не може да има место за оние кои не го разбираат тоа. Полска сигурно нема да го дозволи тоа“, додаде Навроцки.

Навроцки не сака намалување на тензијата

Претходникот на полскиот претседател, Анджеј Дуда, му го додели на Зеленски Орденот на белиот орел во 2023 година. Дуда го сметаше воениот сојуз со Украина за еден од приоритетите на полската надворешна политика.

Од 2022 година, полската политичка и воена помош е клучна за Украина, а земјата прими и милиони украински воени бегалци.

Но, расположението се влошува во последните месеци. Украина и украинските бегалци сè повеќе стануваат тема во внатрешнополитичките конфликти. Особено десничарските гласачи ги критикуваат социјалните бенефиции за Украинците во Полска и ја доведуваат во прашање воената помош на Варшава за Киев.

Бартош Виелински, коментатор за весникот Газета Виборжа, смета дека Навроцки не сака да дозволи односите меѓу Варшава и Киев да се смират поради домашни политички причини.

Во позадина е конфликтот на десно-конзервативниот претседател со владејачката коалиција од левиот центар, со што тој сака да го олесни враќањето на десно-конзервативната и крајно десничарската опозиција на власт по парламентарните избори во 2027 година.

Туск во дилема

Потегот на Карол Навроцки го стави проевропскиот премиер Доналд Туск во незгодна позиција.

Тој мора да ја потпише и одлуката за повлекување на одликувањето. Ако го стори тоа, тоа ќе ги наруши односите со својот источен сосед, чијшто воен успех против Русија е важен и за безбедноста на Полска. Ако одбие да потпише, полската десница ќе го прогласи за предавник кој ги игнорира чувствата на Полјаците.

Затоа Туск се обидува да ја ограничи штетата уште од почетокот на кризата. И тој ја смета почесната титула „Херои на УПА“ за скандал кој ги навредува чувствата на Полјаците, но во исто време ја критикува острата реакција на Навроцки.

„Засилувањето на конфликтот од страна на политичарите во Украина и на Полска е стратешка грешка што предизвикува двете страни да губат — економски, геополитички и во однос на угледот. Единствениот што се радува на полско-украинскиот конфликт е Путин“, предупреди Туск во неделата на платформата „Икс“.

Во меѓувреме, за време на викендот, истакнати полски интелектуалци и активисти на граѓанското општество му доделија на Володимир Зеленски „Граѓански орден за иднината“, измислен специјално за таа пригода.

„Полскиот претседател ја охрабрува руската пропаганда. Како граѓани на Република Полска, го доделуваме нашиот медал. На овој начин покажуваме дека многу Полјаци не сакаат да се свртат против Украинците“, напишаа тие во својот апел.

Извор: DW / Автори: Јацек Лепјарц | Кено Верзек

Конфликтот меѓу Украина и Полска е стратешка грешка која ќе им наштети на двете земји, предупреди Туск