Градот Охрид и Охридското Езеро – најстарото езеро во Европа кое датира од пред 3 до 5 милиони години, се соочуваат со сериозни еколошки предизвици, кои, според локалните жители и истражувачи се производ од неконтролираната изградба на хотели и други објекти, масовниот прекумерен риболов во изминатите две децении, како и драстичното зголемување на бројот на брзите и гласни бродови на езерото, кои сериозно го загрозуваат езерото и езерскиот свет.

Ваквите пловила нанесуваат значителна штета на живелиштата на рибниот свет во езерото, особено во летниот период со почетокот на туристичката сезона, кога бројот на активни чамци е најголем. Нивните силни и бучни мотори, како и количините гориво кои со текот на времето истекуваат во водата, претставуваат постојана закана за езерскиот екосистем.

Дополнително, Охридското Езеро периодов се „бори“ со задржување на статусот на езеро заштитено под УНЕСКО, заштита која во моментов е под ревизија и може да биде одземена веќе наредната година доколку градските и државните власти не ги исполнат барањата на организацијата, вклучително и заострување на регулативите за загадување и намалување на бројот на одобрени градежни дозволи до февруари 2026 година, одземањето на статусот е извесно, предупредува екологот и независен истражувач професор Трајче Талевски.

Професорот Талевски, кој 37 години работел во Хидробиолошкиот завод во Охрид и продолжува да истражува и по пензионирањето, ги истакнува овие фактори како најитни проблеми што влијаат врз живеалиштата на рибите во езерото. Тој изразува и загриженост за променливото ниво на водата, кое, според мерењата, често е близу до минимално дозволената граница поради хидроенергетските активности.

„Нивото на водата варира, но често паѓа под дозволениот минимум. Максималната квота е 693,75 метри надморска височина, но во одредени периоди, особено во зима, кога хидроелектраните на реката Црн Дрим кај Глобочица и Шпиле работат со полн капацитет, водата се испушта интензивно. Поради тоа, езерото често се приближува до пропишаниот минимум од 693,10 метри,“ објаснува Талевски.

Охридското Езеро најмногу се снабдува преку подводни извори, голем дел од кои потекнуваат од Преспанското Езеро. Водата притекува во езерото преку изворите кај Св. Наум. Сепак, според Талевски, овој прилив во голема мера се компензира преку испарување, што значи дека нивото на езерото останува релативно стабилно.

Иако езерото сè уште се смета за релативно чисто и не претставува директна закана за опстанокот на рибите, неколку видови – меѓу кои охридската пастрмка и белвицата – се наоѓаат на „Црвената листа“ на загрозени видови риби и се соочуваат со висок ризик од исчезнување.

„До неодамна, само охридската белвица беше наведена како загрозен вид. Но, од април минатата година, Меѓународната унија за заштита на природата (IUCN), која ја води Црвената листа на загрозени видови, ја класифицира и охридската пастрмка како загрозена. Според нивните критериуми, овие видови се во непосредна опасност од исчезнување, поради деградирани живеалишта и ограничена можност за природно обновување“, додава Талевски.

За одржување на популацијата на пастрмката, процесот на вештачко мрестење и подмладување се спроведува повеќе од 90 години од страна на Хидробиолошкиот завод во Охрид. Сепак, децении на незаконски и нерегулиран риболов сериозно ги намалиле резервите. Историски, количините на улов биле огромни, оставајќи премал број риби за природна репродукција. На македонската страна од езерото, годишниот улов достигнувал од 200 до 250 тони, од кои околу 120 тони во Охрид и 50 тони во Струга, без да се вклучат дополнителните количества уловени од бракониери.

„Најголемата штета се случи кога беа дозволени таканаречените „мрежи духови“ за лов на пастрмка, а спин риболовот беше забранет. Според податоците на Заводот од тој период, тоа доведе до драстично прекумерно ловење, со повеќе од 250 тони пастрмка годишно. Езерото не можеше да го издржи тој притисок, и покрај вештачкото мрестење, бројноста на пастрмката драстично се намали. Подоцна беше воведена осумгодишна забрана за риболов, но тоа предизвика масовен бракониерски риболов од страна на комерцијалните рибари кои не ги пријавуваа своите улови, што доведе до дополнително опаѓање“, вели Димче Мајкоски, локален рибар и претседател на Здружението за рекреативен и спортски риболов „Св. Апостол Петар“ од Охрид.

Хидробиолошкиот институт во Охрид се соочува и со постојан предизвик од напуштени „мрежи духови“, од кои многу „лежат“ на дното на езерото со децении. Секоја есен, Хидробиолошкиот институт организира акции за чистење и во Преспанското и во Охридското Езеро, со цел отстранување на што е можно повеќе вакви мрежи кои фаќаат риби, птици и ракови без разлика на видот.

„Мрежите-привидки се уште еден долгогодишен проблем. Секој септември и октомври, нашиот Завод спроведува акции за нивно вадење, бидејќи тие не фаќаат само риби, туку и птици и друга водна фауна“, вели Душка Илиќ Боева, истражувач во Хидробиолошкиот институт.

Според институтот, во периодот од јануари 2010 до септември 2023 година се откриени и запленети 4.880 „мрежи духови“ со вкупна должина од 355 километри, додека пак во последната акција за отстранување на овие мрежи одржана на 10 октомври оваа година, од Институтот информираат дека се отстранети 142 „мрежи духови“ во должина од 10 километри.

Сепак, според Душица Илиќ Боева, врз основа на нејзините директни набљудувања, во езерото најверојатно има десетици, можеби и стотици повеќе, од кои некои се стари повеќе од две децении.

Освен риболовот, зголемувањето на бројот на моторни и брзи чамци претставува постојана закана. Нивните силни и бучни мотори го вознемируваат екосистемот, ја плашат рибата од крајбрежните подрачја и предизвикуваат непотребна смртност.

„Сведоци сме на огромен број моторни чамци, особено брзи чамци со многу силни мотори. Тие ја вознемируваат пастрмката со бучавата, особено во лето – критичниот период за нејзиното мрестење. Мора да се намалат притисоците од лична забава и да му се овозможи на езерото да остане во природна рамнотежа“, објаснува Боева.

Вештачки мрест – последната надеж за „спас“ на Охридската пастрмка

Урбанизацијата долж брегот на Охрид дополнително го оптоварува езерото. Со растот на бројот на градежни проекти и хотелската индустрија, се создава огромна количина отпад. Инфраструктурата за отпадни и фекални води во Охридскиот Регион е застарена и недоволна за справување со денешниот градежен бум.

„Урбанизацијата сериозно влијае врз охридската пастрмка и белвицата. Целиот брег е преполн со згради, кафулиња и платформи, кои придонесуваат за загадување. Многу од овие објекти не се приклучени на канализацискиот систем. Од Пештани до Трпејца, и од Струга до селото Радожда на македонско-албанската граница, нема соодветна мрежа на колектор. Како резултат, отпадните води од градилиштата и населените места директно се излеваат во езерото“, предупредува Талевски.

Со оглед на бројните проблеми и сериозната закана за губење на заштитата од УНЕСКО, градот Охрид се соочува со еден од најважните предизвици во својата историја. Обезбедувањето ефикасно собирање на отпад, регулирањето на движењето на чамците и брзите пловила, како и контрола на незаконскиот риболов и прекумерното ловење на заштитени видови, се задачи кои не се ни малку едноставни.