Охридската пастрмка е една од најзначајните и заштитени видови риби во Охридското Езеро, со години се соочува со постојано опаѓање на својата популација. Главната причина за тоа е фактот што одржувањето на рибниот фонд историски зависи од процесот на вештачко мрестење.

Овој процес подразбира собирање на стотици илјади јајца и млеч, нивно оплодување во контролирани услови и секоја година се спроведува од страна на Хидробиолошкиот завод – Охрид, сè до неговиот ненадеен прекин од шест години, во периодот меѓу 2019 и 2025 година. Прекинот, според истражувачите, довел до уште поинтензивен пад на популацијата на водниот свет.

Практиката на вештачко мрестење започнала уште со самото основање на Хидробиолошкиот завод, кој веќе повеќе од девет децении успешно ја извршува оваа активност. Овој тип мрестење со децении претставува последната и единствена алка која ја спречува охридската пастрмка целосно да исчезне.

Процесот е високо технички и, според истражувачката Душица Илиќ Боева, бара голема посветеност и внимание за да не се направи една од најчестите, но и најопасни грешки во овој сложен процес – хибридизација на две или повеќе различни видови пастрмка, што може да го наруши единствениот екосистем на Охридското Езеро.

– Вештачкото мрестење на пастрмката започна истовремено со основањето на нашиот Завод во 1935 година. Од самиот почеток, тоа претставува една од клучните применети активности на институцијата. Процесот бара огромен човечки напор, често ни одзема и сон во текот на деветте месеци активна работа – објаснува Боева.

Вештачкото мрестење обично трае меѓу осум и девет месеци, во зависност од сезонскиот пик на зоопланктонот во езерото, кој претставува природен извор на храна за младите пастрмки. Собирањето на јајца започнува во средината на јануари и се врши од дивите мрестилки на природните мрестилишта, кои се наоѓаат на длабочини од еден до сто метри, вели Боева. Откако ќе се соберат, јајцата се оплодуваат и се пренесуваат во инкубаторските простории на Заводот, каде што се развиваат во текот на следниот месец.

Во текот на својата историја, Институтот повремено бил принуден да го прекине процесот на мрестење. Првиот прекин се случил за време на Втората светска војна, во траење од две години. Подоцна, во 1998 година, следел уште еден застој, а најдолгиот прекин во историјата на Заводот – шестгодишен, започнал во 2019 година. Дури во август оваа година, институцијата повторно го продолжи вештачкото мрестење, ослободувајќи 620.000 единки назад во езерото.

За жал, причините за овој долг шестгодишен прекин остануваат нејасни, бидејќи до денес нема ниту официјално, ниту неофицијално соопштение од Владата со конкретно објаснување. Ниту еден од интервјуираните експерти, истражувачи или научници не понуди точна причина зошто во последните шест години не се спроведувало мрестење.

Сепак, последиците се очигледни – бројноста на пастрмката значително се намали, вели независниот истражувач д-р Трајче Талевски, кој повеќе од три децении работел во Хидробиолошкиот завод.

Талевски потенцира дека природното размножување само по себе не може да го одржи екосистемот на пастрмката.

– Состојбата со пастрмката денес го поставува алармантното прашање – дали воопшто ќе опстане во наредните години. Од април минатата година, заедно со охридската белвица, охридската пастрмка е официјално класифицирана како загрозен вид. Сметам дека беше грешка на Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство што не ја продолжи забраната за риболов на пастрмка уште неколку години. Наместо тоа, оваа година повторно дозволија риболов, и тоа во огромни количини – 5.000 килограми, односно пет тони – предупредува Талевски.

Тој дополнително укажува на недостатокот на инвестиции во процесот на вештачко мрестење.

– Оваа година беа пуштени околу еден милион единки. Но, тоа што ќе се ослободат еден милион млади пастрмки со тежина од пет грама не значи дека сите ќе преживеат до зрелост. Науката покажува дека само околу 5% од ослободените единки достигнуваат мрестечка возраст. Конкуренцијата за храна, предаторите и природната селекција драстично ја намалуваат нивната бројност. Само многу мал дел преживува по три до четири години – објаснува тој.

Талевски нагласува дека, иако вештачкото мрестење е од суштинско значење, одржувањето и обновувањето на природните мрестилишта е исто толку важно.

Во 1990-тите години, Заводот годишно пуштал и до 22 милиони јајца од пастрмка, кои се одгледувале од два до шест месеци, во зависност од договорите со концесионерите – одбрана група компании, рибари или приватни лица кои плаќаат надомест на државата за одговорен риболов во езерото. Меѓутоа, денес бројот на концесии е речиси дваесет пати поголем од капацитетите на Заводот. Талевски инсистира дека бројот на вештачки мрестени единки мора значително да се зголеми, бидејќи сегашните 600.000 до 1 милион годишно не се доволни за стабилна популација на ендемичната охридска пастрмка.

– Со оглед на повременото ослободување и шестгодишниот прекин, оваа година е само прв чекор. Доколку државата не инвестира континуирано во зголемување на бројот на оплодени јајца – барем три до четири пати повеќе, идеалната бројка е до пет милиони годишно, популацијата на пастрмката ќе остане нестабилна. Инкубаторските капацитети можат да примат до 20 милиони единки, така што оваа бројка е сосема достижна. Но за тоа е потребно државно финансирање. Сè додека природното размножување во самото езеро не стане доволно за одржување на популацијата, не можеме да бидеме сигурни во нејзиниот опстанок – вели Талевски.

Тој додава дека вештачкото мрестење треба да служи само како поддршка во критични периоди, а не како единствен начин за спас на видот.

Според истражување објавено од „Springer Nature“ во 2024 година и податоците од Црвената листа на Меѓународната унија за заштита на природата (IUCN), која се смета за најобјективен и најавторитативен систем за класификација на видови според ризикот од исчезнување, Охридската пастрмка од минатата година официјално се наоѓа на Листата на загрозени видови.

Според Талевски, Боева и Димче Мајкоски, претседател на Здружението за рекреативен и спортски риболов „Св. Апостол Петар“ од Охрид причините што директно или индиректно довеле до вклучување на охридската пастрмка на Црвената листа се прекумерниот риболов, урбанизацијата и загадувањето од градежни активности кои завршуваат во езерото.

Сепак, со оглед на моменталната состојба, човечката интервенција е неопходна за одржување на стабилна рибна популација. Истовремено, Талевски предупредува дека секое мешање во природата носи ризици – најсериозниот меѓу нив е мешањето на видовите и создавањето генетски хибриди.

– Мрестењето мора строго да се изведува со автохтони видови на риби од Охридското Езеро за да се избегнат проблеми какви што се случија во Преспанското Езеро, каде загадувањето и човечката интервенција доведоа до појава на хибридни форми. Ако хибридизација се случи во Охрид, езерото може да ја изгуби охридската пастрмка како препознатлив и уникатен вид и за градот и за езерото – предупредува Талевски.

На оваа тема, Боева од Хидробиолошкиот завод – Охрид додава дека техничарите вложуваат значително време и напор за да се избегне хибридизација. Според неа, таков проблем никогаш не бил забележан, и тврди дека во 2026 година ќе бидат вештачки мрестени еден милион единки охридска пастрмка во Охридското Езеро – што е за 400 илјади повеќе од бројот на мрестени единки оваа година.