Министерството за социјална политика, демографија и млади (МСПДМ) со поддршка на Светска банка преку СИАП проектот, работи на воспоставување сеопфатен систем за процена, во согласност со донесениот Закон за процена на луѓето со попреченост.

Законот пред две недели повторно беше изменет. Практично, се работи за низа методи и техникалии што би помогнале регистарот да профункционира и конечно да „застане на нозе“.

„Одредбите од овој закон се однесуваат на лиценцирањето стручни лица кои вршат процена, националната методологија за процена на попреченост, стручната проверка при ревизија на процените и на Регистарот на лица со попреченост“, стои во дел од законските измени.

Како што објаснува МСПДМ, податоци за луѓето со попреченост се усогласуваат и со други министерства, особено со здравство, а работат и на одделение за процени, кое ќе го администрира системот, како и на техничка инфраструктура.

„МСПДМ активно работи и на развој на новиот информациски систем за процена на лицата со попреченост, во рамки на кој ќе биде целосно изработен и интегриран регистарот на лица со попреченост. За реализација на оваа комплексна активност е ангажирана специјализирана ИТ-компанија, која ги развива решенијата во тесна координација со надлежните институции“, потврдуваат за „Слободен печат“, додавајќи дека „интероперабилноста ќе обезбеди брза, точна и сигурна размена на информации, како предуслов за ефикасно функционирање на идниот регистар и на целиот систем за процена“.

Ако порано евиденцијата на сите луѓе со атипичен развој се водеше книжно, а единствениот електронски систем (ЛИРИКУС) на Заводот за социјални дејности-Скопје не прерасна во соодветен регистар, сега евиденцијата главно е во рацете на т.н. Служба за функционална процена на деца и млади, меѓу јавноста позната како „МКФ“. Од нивните процени ќе произлегува регистарот.

МКФ-службата е распоредена со девет тела низ Македонија. Таа проценува дали некому му требаат услуги од образование, социјала или здравство. Значи, сѐ од образовен асистент, па до посебен додаток или ортопедски помагала. Целта е Македонија преку меѓународно признатата рамка да се тргне ригидниот систем на „категоризација“ кога секоја попреченост претставува само бројче со „оштетувања“. Односно наместо „неспособност“, да се зборува за „можности“ и „потенцијали“ на луѓето со попреченост.

„Пошироката слика според Меѓународната класификација на функционирање, попреченост и здравје (МКФ) е да се гледа функционалниот статус, а не дијагнозата“, ни рекоа од МКФ-службата.

Во таа насока се и последните законски измени во системот за процени. Сепак, иако УНИЦЕФ на неколку пати ги пофали измените, посочувајќи дека тие ги унапредуваат правата на децата, од друга страна, постојат сериозни проблеми. Не е тајна дека недостига специјализиран кадар, има нееднаков пристап до услуги меѓу региони, но и недоволно финансирање.

„Иако повеќето деца се вклучени во редовни паралелки со индивидуални образовни планови и наставна поддршка, малкумина од нив имаат пристап до асистивни технологии, а постои и недостиг од логопеди. Дополнително, иако финансиската поддршка генерално е достапна, помалку од половина од децата ја добиваат потребната лична асистенција и советување, а услугите за рана интервенција се ограничени“, укажа УНИЦЕФ во неодамнешна анализа.

Кубурат и школите со инклузивна опрема и инфраструктура. Според извештај на Народниот правобранител за 2024 година, од вкупно 943 основни училишта низ Македонија, само во 78 постојат сензорни соби. Во 26 има лифт, во 114 адаптиран тоалет, додека вкупниот број на вработени специјални едукатори и рехабилитатори во основните училишта како стручни соработници изнесува 191.

Децата со попреченост и натаму се меѓу најранливите и пропуштаат од квалитетно образование

За едукаторката и активистка Рената Бошковска, нема сомнеж дека регистарот e нужен, посебно за планирање во образованието, но истовремено школите треба да имаат соодветни финансии, кадар, материјали… Како што вели, сѐ тоа „виси во воздух“ во одредени училишта.

„Планирањето на инфраструктурата и опремата е тесно поврзана со процените и регистарот. Како еден директор на школо ќе планира посебни катчиња, сензорни соби за деца со аутизам, справи за оние со физички хендикеп… ако не ја знае функционалноста на децата што влегуваат во клупите? Мора да се планира на ниво на специфични потреби. Сега, само знаеме дека оваа учебна 2025/2026 се вклучени околу 2.300 основци со попреченост. И, толку. Велам ‘толку’ затоа што тоа се бројки, статистика, а не систематизирани податоци за децата. Затоа би помогнале процените и регистарот“, нагласува таа.

Потенцира, секое дете треба индивидуално да се следи, да му се евидентира развојниот пат, плус кои и какви услуги му следуваат, било да е тоа асистент, асистивна технологија, дидактички помагала…

„Сега сме на ниво на ‘пребројување’, а не на систематизација. На пример, школите како донација добиваат сензорни соби за да бидат ‘инклузивни’, а не знаат за кој тип деца ги добиваат, колку е реалната потреба, а не знаат ниту како да ги користат собите, бидејќи вработените недоволно се обучени за сензорна интеграција. Исто така, прво почнаа да се планираат образовни асистенти, тие беа 500 годишно, па 700, па сега 1.300 за околу 2.300 атипични основци, а уште немаме регистар. Во некои региони постои суфицит, некаде дефицит на асистенти. Затоа, мора овие работи да течат паралелно“, посочува Бошковска.

Последните податоци од пописот, спроведен во 2021 година од Државниот завод за статистика, покажаа дека во Македонија живеат вкупно 94.412 лица со попреченост. Поголем дел се жени (52.203), а најголемиот дел од овие луѓе, односно над 40 отсто, имаат проблеми со движењето. На возраст до 14 години во државата има 1.674 деца со попреченост, 43,5 отсто се луѓе на возраст од 15 до 64 години, додека 54,8 отсто – 65 години и повеќе.

Сепак, во Македонија недостасува регистарот за луѓето со попреченост, за да може за оваа група граѓани во иднина да се планираат политики, да им следуваат услуги и поквалитетен живот.

„НаТочак“: Скопје е хендикепиран град, не гарантира проодност на луѓето со попреченост