Пред 40 години, во раните утрински часови на 26 април 1986 година, експлодираше четвртиот реактор во советската нуклеарна централа во Чернобил, предизвикувајќи ја најлошата мирнодопска нуклеарна катастрофа, по што илјадници луѓе загинаа од ефектите на зрачењето, а радиоактивен облак покри значаен дел од Европа, со непредвидливи последици, најтешки во областа на јужна Белорусија и северна Украина. Според некои толкувања, помеѓу 200.000 и 400.000 луѓе починале од последиците од зрачењето до ден-денес, а се верува дека до пет милиони луѓе ги почувствувале последиците од зрачењето во поголема или помала мера.

Чернобил се наоѓа на крајниот север од Украина, во граничната зона со Белорусија, околу сто километри северно од Киев.

Во таа област, советските власти изградија електрана почнувајќи од 1970-тите, во која четири реактори, тип РМБК-1000, работеа во времето на трагедијата во април 1986 година, а уште два беа во изградба. Во тоа време, Чернобил покриваше приближно 10 проценти од потрошувачката на електрична енергија во Украина.

Катастрофата се случи во реакторот 4, за време на тестовите поврзани со системот за ладење во случај на прекин на електричната енергија. Првите официјални објаснувања по трагедијата беа дека станува збор за неправилно ракување, човечка грешка. Подоцна, нуклеарните експерти разјаснија дека реакторите од овој тип имаат сериозни системски недостатоци и дека основната причина за трагедијата е дизајнот на самиот реактор RMBK-1000.

Бидејќи експлозијата се случи во 01:23 часот по московско време, а обемот на трагедијата не беше јасен, беше обид за класично гаснење. Речиси сите членови на противпожарната екипа што брзо пристигнаа на местото на трагедијата ќе починат во следните денови или недели од ефектите на изложеноста на зрачење.

Првите реакции на раководителите и на електраната и на локалните партиски организации беа ограничени на објаснувања дека сè е под контрола и дека станува збор за инцидент. Властите во Киев и Москва реагираа на ист начин.

Властите во Москва ќе почнат да се сомневаат во обемот на трагедијата дури откако советските нуклеарни експерти успеаја да ја истакнат сериозноста на ситуацијата. Подоцна истиот ден, беше формирана соодветна комисија за да ја испита несреќата. Валериј Легасов (1936 – 1988), заменик-директор на Московскиот институт за атомска енергија „Курчатов“, беше назначен да го води. Заедно со експертите, Борис Шчербина (1919 – 1990), експерт за енергетика, член на Централниот комитет и долгогодишен вицепремиер на Советскиот Сојуз, беше испратен од Москва како централна политичка фигура.

Населението на блискиот Припјат, каде што живееја работниците во електраната, беше евакуирано дури во раните попладневни часови на 27 април, вкупно околу 49.000 луѓе. А следниот ден, 36 часа по несреќата, беше заклучено дека евакуацијата на населението од зона од 10 км е неопходна, а потоа областа за евакуација беше проширена на 30 км.

Како што стануваше јасно обемот на катастрофата, започна полнењето на отвореното јадро на реакторот, со хеликоптерско исфрлање од воздух, со над 5.000 тони песок, олово, глина и бор. Тоа беше ужасно ризична работа и одзеде многу животи. Над 600 пилоти извршија илјадници летови за полнење. Пожарот во реакторот 4 не беше изгаснат до 10 мај.

Подеднакво опасна беше и ситуацијата со отстранувањето на високо радиоактивниот материјал од јадрото на реакторот што беше расфрлан од експлозијата. Ќе се покаже дека роботските системи откажале поради прекумерно зрачење, а поголемиот дел од работата ја извршиле луѓе- објави Политика.

Советските власти го признаа обемот на катастрофата во Чернобил дури откако надлежните служби на околните земји, пред сè Швеѓаните, посочија на многукратно зголемените нивоа на зрачење, радиоактивност што ја носат воздушните струи и ветерот. Во утринските часови на 28 април, алармниот систем се вклучи во шведската нуклеарна централа Форсмарк, на околу 1.000 км воздушна линија од Чернобил.

По првичните изјави дека се случила мала несреќа, советските власти конечно официјално објавија вечерта на 28 април, во 21:00 часот, дека се случила несреќа во нуклеарната централа во Чернобил.

Во меѓувреме, облаци од радиоактивна прашина покриле не само делови од Советскиот Сојуз, туку и Скандинавија, голем дел од Централна Европа и дел од Југоисточна Европа.

Советските власти потоа се посветија, покрај изградбата на гигантски систем за ладење под комплексот на електраната, и на изградбата на саркофаг, како прва форма на заштита на животната средина. Околу објектите што останаа во употреба, бидејќи двата реактори сè уште работеа, беше изградена бетонска бариера со дебелина од 200 метри. Работата на Реакторот 1 беше прекината во ноември 1996 година, а на Реакторот 3 во декември 2000 година, со што конечно се затвори Чернобилската електрана.

Често се истакнува дека катастрофата во Чернобилската електрана, чие официјално име беше „Чернобилска нуклеарна централа Владимир Илич Ленин“, значително ја поткопа довербата на јавноста во советскиот режим и дека таа беше една од причините за последователниот колапс на таа земја.

Денес, во реакторот 4, кој експлодираше во 1986 година, има околу 135 тони високорадиоактивен ураниум и плутониум, а зрачењето продолжува да ги деформира структурите на саркофагот, што бара нова работа, слоеви на арматура. На растојание од сто метри од уништениот реактор, зрачењето е приближно 50.000 пати повисоко од дозволеното ниво. Затворената зона што беше директно озрачена, со вкупна површина поголема од Луксембург, е под надзор.

Во последниве години, во пресрет на тековната војна на украинско тло, таа стана терен на ексцентричен вид туризам, кој е особено следен.