Односите меѓу Русија и Азербејџан, кои до неодамна беа претставувани како стабилни и стратешки важни, во последниов период доживуваат брза и драматична ерозија. Само во еден месец, серија инциденти, апсења и медиумски провокации ја турнаа релацијата Москва–Баку на раб на дипломатски судир.

Сѐ започна со апсењето на седум азербејџански државјани во рускиот град Екатеринбург, наводно во врска со нерешени мафијашки убиства од пред четврт век. Но, случајот доби дополнителна тежина кога двајца од приведените починаа во притвор, а останатите се појавија на суд со очигледни траги од насилство. Реакцијата од Баку беше жестока и симболично насочена – откажани руски културни настани, претрес на редакцијата на Спутник во Баку, па дури и апсење на неколку руски ИТ експерти под обвиненија за дрога и киберкриминал.

Климата дополнително се влоши кога на руската државна телевизија се појави закана дека „Баку може да падне за три дена“ – реторика која силно потсетува на тоновите што му претходеа нападот врз Украина во 2022 година.

Преговори за коридорот

Во меѓувреме британски Телеграф пишува дека војната е малку веројатна – но расколот е реален и опасен за Москва, бидејќи Ерменија, по 30 години крвави војни со Азербејџан, сега застанува на страната на својот поранешен непријател со цел да го отстрани Путин од Јужен Кавказ.

На 10 јули, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, се сретна со ерменскиот премиер Никол Пашинјан.

Директните преговори се фокусираа на коридорот Зангезур – предложена рута што би го поврзала Азербејџан со неговата енклава Нахчиван преку јужна Ерменија.

Тој коридор би го исполнил сонот за физичко поврзување на Азербејџан и Турција, две земји со мнозинско турско население, и би претставувал дел од „Средниот коридор“, трговска рута што води од Кина и Централна Азија до Европа, пишува британскиот Телеграф.

Според договорот за прекин на огнот од 2020 година, таа рута требаше да ја следи руската Федерална служба за безбедност (ФСБ). Но, сега тој договор е во прашање – Алиев сака целосно да ја исклучи Москва од договорот и да преземе целосна контрола.

„Тоа е последното големо средство на Русија во регионот“, рече Нил Мелвин, директор за меѓународна безбедност во британскиот Институт за воени студии (RUSI).

„Им дава контрола врз трговските патишта и влијание врз Ерменија и Азербејџан. Губењето на тоа би бил огромен удар – додава тој.

Флексибилниот пристап на Ерменија

Иако разговорите на 10 јули не дадоа конечни резултати, замаецот се менува. Во меѓувреме Пашинјан го посети турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган во Истанбул минатиот месец, значаен настан со оглед на тоа што Ерменија и Турција немаат формални дипломатски односи.

Ердоган подоцна изјави дека Ерменија покажува „пофлексибилен пристап“ во врска со коридорот Зангезур, иако претходно силно се спротивставуваше на тоа.

Паралелно на ова, Западот предложи да се стави рутата под неутрален меѓународен надзор – како што е швајцарска или американска фирма – што ефикасно би ја исклучило Русија.

Како и со Азербејџан, односите на Ерменија со Москва се сериозно затегнати – особено од 2023 година, кога руските мировници во голема мера се повлекоа за време на блицкригот на Баку врз Нагорно-Карабах. Речиси целото ерменско население избега, а Азербејџан беше обвинет за етничко чистење.

Оттогаш, Пашинјан се сврте кон Западот и побара помирување со Баку, верувајќи дека Ерменија нема иднина ако одржува непријателски односи со Азербејџан и Турција. Тоа е многу непопуларно во Ерменија. Пашинјан има еден од најниските рејтинзи на одобрување меѓу светските лидери, а неодамнешниот конфликт со Ерменската апостолска црква доведе до апсење на двајца надбискупи под обвинение за заговор против владата.

Голем удар за рускиот режим

Сепак, според Нурлан Алиев, истражувач од Колеџот на Европа, геополитичките промени на Пашинјан ги приближија Ереван и Баку во нивниот став кон Русија:

„Двете земји разбираат дека треба да создадат безбедносна архитектура за Јужен Кавказ без руско вклучување – структура што би била поддржана од самите регионални сили“. Сè уште не сме виделе конечен мировен договор меѓу Азербејџан и Ерменија, но има позитивни сигнали. Таквиот договор би бил голем удар за руското влијание во регионот – посочува експертот.

За претседателот Алиев, се чини дека деновите на слушање на Москва се завршени. Аналитичарите велат дека тој го користи инцидентот во Екатеринбург не само како повод за правда, туку и за да покаже независност.

„Проблемот во односите со Баку е сериозен“, изјави за „Телеграф“ поранешен висок руски дипломат.

„Претседателот Алиев ги покажа забите, како што би покажал секој авторитарен лидер. Тој сега се гледа себеси како победник. Москва повеќе не диктира услови.“

Башир Китачаев од Карнеги центарот во Берлин вели дека Баку го користи инцидентот за да ја стави Москва во дефанзива.

„Смртта на двајца Азербејџанци во Екатеринбург е само удобен изговор“, рече тој. „Азербејџанските власти ја користат ситуацијата за да ја консолидираат својата позиција дома и во странство, зголемувајќи ги тензиите со Москва.“

Промената на курсот беше дополнително потврдена со јавен телефонски разговор меѓу Алиев и украинскиот претседател Володимир Зеленски, за време на кој тие разговараа за зајакнување на соработката.

Тоа беше јасен сигнал од Азербејџан – земја која долго време се сметаше за сојузник на Москва.

Пукнатини во односите

Во меѓувреме, Кремљ се обидува да го прикаже целиот конфликт како западен заговор.

„Режисерот и диригентот на конфликтот со Азербејџан доаѓа надвор од постсоветскиот простор“, рече рускиот сенатор Григориј Карасин.

Друг руски функционер, Владимир Џабаров, поранешен агент на КГБ, отиде чекор понатаму, обвинувајќи ги британските МИ6 и Турција за поттикнување на немирите.

Но, пукнатините се појавија многу порано. Минатиот Божиќ, Русија погрешно собори азербејџански патнички авион. Баку одби да го надмине инцидентот, што го натера Путин да издаде ретко извинување и да понуди отштета.

Сега, свесни за моќта на јавната конфронтација, Азербејџанците не се двоумеа да возвратат по апсењата во Екатеринбург.
Последиците би можеле да го загрозат Коридорот Север-Југ – важна трговска рута што ја поврзува Москва со Иран и Индија и поминува низ Азербејџан.

Губењето на пристапот до таа рута би бил сериозен економски удар за Русија, особено додека бара начини да ги заобиколи западните санкции.

Постсоветскиот експерт Аркадиј Дубнов напиша на Телеграм дека главниот интерес на Москва сега е зачувувањето на тој коридор – свесна дека целосното отстранување на Баку би можело да ги загрози нејзините планови.

Засега, Русија ќе продолжи да го обвинува Западот, додека зад сцената ќе се обидува да ги зачува своите позиции. Но, за Ерменија и Азербејџан – две земји кои некогаш беа советски сателити – јасно е дека тие сè повеќе го кројат својот пат. А на тој пат има сè помалку и помалку Русија, заклучува британскиот Телеграф.