Зошто е разрешен српскиот митрополит Јустин?
Владиката Јустин повеќе нема да управува со Жичката епархија, соопшти Српската православна црква, објави Би-би-си.
Препорачано
„Во текот на редовната постапка за преглед на материјално-финансиското работење на епархиите на СПЦ, собрани се материјални докази врз основа на кои е утврдено дека митрополитот жички Јустин сторил бројни канонски и други црковни престапи во управувањето со доверената Жичка епархија“, беше објавено во соопштението на Синодот на СПЦ во февруари годинава.
Четири месеци откако Синодот, таканаречената црковна влада, покрена постапка за утврдување на неговата одговорност, Соборот на СПЦ на редовното заседание во средината на мај 2026 година го разреши Јустин од местото епископ.
„На соборските седници детално беше анализирана состојбата во Жичката епархија, нејзиното материјално-финансиско работење и прашањето за одговорноста на надлежниот епархиски архијереј. Со цел воспоставување редовен црковно-правен поредок во таа епархија, Соборот донесе одлука за разрешување на митрополитот Јустин од натамошно управување со Жичката епархија“, беше објавено во соопштението на Соборот на СПЦ.
Смената многумина ја толкуваат и низ призмата на политиката, бидејќи владиката Јустин им дозволил на студентите од Нови Пазар да преспијат во конакот на манастирот Студеница за време на повеќемесечните пешачења и антивладини протести.
Поранешниот митрополит ги поддржа и земјоделците кои, незадоволни од цената на млекото, ја блокираа Ибарската магистрала во селото Мрчаевци кај Чачак.
Од Жичката епархија не одговорија на претходното барање на Би-би-си за коментар, но од СПЦ порачаа дека нивната одлука нема врска со политика.
„Синодот со жалење констатира дека митрополитот жички Јустин во изминатиот период, со цел да избегне црковна и канонска одговорност, со соработниците упорно ја доведувал јавноста во заблуда дека е ‘политички прогонуван’ поради актуелната општествена и политичка состојба во Србија, што решително го демантираме“, рекоа по покренувањето на процесот за утврдување на одговорноста на Јустин.
Тргањето одредени епископи не е новост во Српската православна црква, а мотивите за ваквите одлуки често не се целосно јасни, рече претходно теологот и филозоф Владимир Цветковиќ.
Кој е владиката Јустин?
Јустин Стефановиќ е роден како Мирослав во 1955 година во Чачак.
Завршил Економски факултет, а потоа и Богословски факултет во Белград, пишува на страницата на Жичката епархија.
Се замонашил во манастирот Црна Река, а за жички епископ бил избран во 2014 година.
Од мај 2024 година бил унапреден во повисоко звање архиепископ и митрополит.
Во август истата година реагирал на приговорот на Среќко Илиќ, претседател на општината Книќ во централна Србија, кој се пожалил на парохиски свештеник поради неговото учество на еколошки протест.
„Сметаме дека е неотуѓиво право на сите граѓани на Србија, вклучително и на свештениците, своето мислење да го изразат на секој можен демократски и ненасилен начин, особено кога станува збор за животната средина и здравјето на луѓето. Поради тоа сме уверени дека присуството на нашиот свештеник Александар на споменатиот собир не е партиски обоено, на што, ако немавме поинакво уверување, и самите жестоко би се спротивставиле“, пишувало во одговорот.
Во меѓувреме, во манастирот Студеница биле примени студенти кои учествувале во протестите, а на почетокот на февруари 2026 година Јустин се појавил на протестите на земјоделците.
За што беше обвинет Јустин?
За проверките на финансиското работење на Жичката епархија во медиумите се пишуваше од март 2025 година.
Проверките ги водела комисија на Патријаршискиот управен одбор, во кој има неколкумина истакнати црковни великодостојници.
Било утврдено дека владиката Јустин „неовластено основал три стопански друштва, го прикривал нивното работење, се запишал како вистински сопственик, извршил неовластена продажба на 34 црковни недвижности во Кралево и Чачак“.
Исто така, било наведено дека „неовластено и спротивно на важечките црковни прописи склучувал штетни повеќемилионски договори, неовластено давал позајмици во повеќемилионски износи на разни стопански друштва и извршил финансиски злоупотреби во СПЦ“.
Споменати се три фирми – стопанските друштва „Трифора“ д.о.о., „ЈЕЖ“ д.о.о. и „Винарија на манастирот Студеница“ д.о.о.
„Трифора“ д.о.о. е основана во Кралево во април 2021 година и се занимава со изградба на станбени и нестанбени згради.
Основач е Жичката епархија, а официјален застапник на фирмата е Милутин Балтиќ, покажуваат податоците на Агенцијата за стопански регистри.
„Јеж“ д.о.о. во Агенцијата за стопански регистри е регистрирана од ноември 2021 година како поклоничка, односно туристичка агенција на Жичката епархија, а формален застапник е Миломир Радиќ.
„Винарија на манастирот Студеница“ д.о.о. од Александровац е основана во февруари 2015 година, се занимава со угостителски дејности, а како основач е наведена „Српска православна црква – Жичка епархија“.
Како директор на фирмата е наведен Оливер Стевановиќ.
Статусот на сите три друштва е „активен“, нема податоци за стечај, а сите имаат ист основачки капитал – 1.000 динари.
Од Министерството за внатрешни работи и обвинителството во Кралево не одговориле на прашањето на новинарите на Би-би-си дали против Јустин Стефановиќ се покренати правни постапки пред надлежните органи.
Основaњето нови друштва со ограничена одговорност, од друга страна, е во согласност со важечките црковни правила и практики што се воспоставени со години, укажува Цветковиќ.
„Проблемот на внатрешната контрола во Српската православна црква произлегува од фактот што епископите често ги преземаат надлежностите на парохиските органи. Така, истовремено извршуваат духовни практики, но и раководат со финансиите и материјалниот имот на епархијата“, додава тој.
Зошто е разрешен?
Жичката епархија е седиште на некои од најзначајните средновековни српски манастири, меѓу кои Жича и Студеница, која е под заштита на УНЕСКО.
„Многумина владиката Јустин го доживеаја како човек близок до народот, кој не е дистанциран од секојдневните проблеми. Токму таквите гестови стануваат спорни во црковната хиерархија, бидејќи се верува дека епископите треба да избегнуваат јавни појавувања што може да се толкуваат како заземање страна во општествени или економски судири, и тоа е она што ѝ пречи на црквата“, рече претходно за Би-би-си на српски јазик чачанецот Мирослав Вујаниќ, упатен во црковните случувања.
Владиката, додаде тој, не им „дал поддршка на студентите“ во политичка смисла, туку едноставно се однесувал човечки и пастирски, но тоа му било забележано.
„Доказ дека станува збор за политичка одлука е и тоа што пред надлежните органи не постојат постапки против него“, објаснува Вујаниќ.
Додека траеше истрагата на комисијата, верниците во повеќе наврати организираа собири за поддршка на епископот.
Лидерот на опозициската Странка на слободата и правдата, Драган Ѓилас, тврдеше дека налогот за смена на владиката дошол од претседателот Александар Вучиќ.
Постапката против Јустин е покрената во октомври 2023 година, пред падот на настрешницата и студентските протести, што покажува дека одлуката на СПЦ нема врска со политика, вели верскиот аналитичар Жељко Ињац.
„Покрената е поради финансиска проневера, а секоја политичка интерпретација или обид постапката да се покрие со дневна политика е начин за оваа тема да не се зборува“, нагласува тој.
Канон и Устав на СПЦ
Во соопштението на СПЦ се наведува дека владиката Јустин ги пречекорил канонските овластувања, а дека надлежноста на истражната комисија е заснована на каноните и Уставот на СПЦ.
Каноните се општи правила што важат за целата православна црква и се формирани во текот на речиси 2.000 години.
„Тие претставуваат темелна рамка според која функционираат сите православни цркви“, објаснува Цветковиќ.
Уставот на Српската православна црква е законодавна рамка што ги приспособува канонските правила на условите во Србија.
Ги регулира некои од основните поими – што е парохија, како се дефинира, кој е надлежен да санкционира свештеници и епископи.
Што значи разрешувањето?
Пред заседанието на Соборот на СПЦ, Ињац рече дека митрополитот Јустин може да очекува различни дисциплински мерки – од пензионирање до најстрога казна, екскомуникација.
„Црквата сака да им помогне на свештенството, теолозите или обичните луѓе така што тие ќе ја сфатат одговорноста, ќе ги исправат постапките и ќе ги поправат грешките, а не да ги уништува“, рече верскиот аналитичар.
Пензионирањето формално значи „престанок на управувањето со епархијата, но без одземање на епископскиот чин“.
Најстрогата мерка е екскомуникација, која подразбира исклучување од црковната заедница и забрана за учество во светите тајни на причест и свештеничка служба.
„Кај црковните великодостојници тоа обично значи претходно одземање на чинот и враќање во статус на лаик. Сепак, и тогаш, во теолошка смисла, се остава можност за покајание и евентуално враќање во заедницата“, додава тој.
Претходни случаи
Тргањето одредени епископи од позиција не е новост во Српската православна црква.
Владиката Константин бил разрешен од управувањето со епархијата на просторот на Германија во 2010 година, како и канадскиот епископ Георгије во 2015 година.
„Уште во 2014 година постоеше иницијатива да се воведе задолжително пензионирање на епископите кога ќе наполнат околу 70 години, како во некои други цркви, но тој предлог не беше усвоен. Денес пензионирањето е можно на лично барање или со одлука на Синодот и Соборот“, вели Цветковиќ.
Во случаи на суспензија или други мерки, постојат повеќе нивоа на одлучување.
„Најпрво комисијата го испитува случајот и поднесува извештај до Синодот, а одлуката на Синодот може да биде упатена до Соборот, кој ја носи конечната одлука“, додава тој.
Соборот е највисоко црковно законодавно и судско тело во рамки на СПЦ под претседателство на патријархот. Тој заседава еднаш годишно, а по потреба и вонредно.
Синодот е црковен законодавен орган, носи одлуки редовно, речиси секоја недела, или кога ќе се појави итна потреба.
На негово чело исто така е патријархот.
„Општо, секоја потешка дисциплинска мерка во Црквата подразбира одземање повисок чин и спуштање на понизок, со можност да се продолжи духовниот живот во согласност со новиот статус“, додава Цветковиќ.
Во 2010 година од должност беше разрешен и рашко-призренскиот владика Артемије, кој подоцна беше обвинуван и за раскол во црквата.
Сепак, одговорноста на поединечни владици кои беа пријавени за педофилија во Србија до денес не е утврдена ниту пред граѓански суд.
Три случаи предизвикаа големо внимание во јавноста.
Врањскиот владика Пахомије, со световно име Томислав Гашиќ, беше обвинет во 2002 година за сексуално злоставување на двајца малолетници. По повеќегодишна постапка, во 2006 година беше ослободен поради застареност на предметот.
Во март 2013 година, Основното обвинителство во Врање покрена предистражна постапка против Пахомије, по нови обвинувања за сексуално злоставување.
Една година подоцна, Обвинителството утврди дека нема причина за покренување кривична постапка.
Пахомије за време на постапките остана на позицијата епископ врањски, функција што ја извршува и денес.
Владиката Пахомије на суд тврдеше дека не е виновен.
Окружниот суд во Нови Сад во 2006 година го осуди поранешниот старешина на манастирот Хопово, Иларион, со световно име Јован Мишиќ, на една година затвор поради наведување малолетни момчиња на „недозволени полови дејствија“.
Една година подоцна, Врховниот суд го врати процесот на почеток, но судење немаше бидејќи предметот застари.
Случајот на поранешниот зворничко-тузлански владика Василијe Качавенда никогаш не стигна до суд.
По повеќегодишни обвинувања за педофилија и подведување малолетни момчиња, Качавенда поднесе оставка „поради болест“, кога во јавноста се појави снимка на која тој, наводно, е интимен со еден млад човек.
