Голем дел од Западна Европа се соочува со интензивен топлотен бран, со невообичаено високи температури – од Обединетото Кралство и Ирска на север, преку Германија и Франција, па сѐ до Шпанија и Италија.

Невообичаеното пролетно време е резултат на таканаречената „топлотна купола“. Овој силен, бавно движечки атмосферски систем со висок притисок од северна Африка го задржува топлиот воздух над Европа, слично како капак врз сад со вода која што врие.

Според ЕУ-службата за климатски промени „Коперник“, ваквите временски системи станаа почести во Европа во последните 25 години, што придонесува за почести и поинтензивни топлотни бранови.

„Температури од вакви размери некогаш беа исклучок дури и во врвот на летото“, вели Фридерике Ото, професорка по климатски науки на Империјал колеџ Лондон. „Оваа рекордна жештина ги носи сите белези на климатските промени.“

Европа се загрева двојно побрзо

Сѐ уште е рано да се утврди колку овој најнов екстремен топлотен бран е засилен од ефектот на стакленичките гасови предизвикан од емисиите од фосилни горива.

Но, претходни анализи на повеќе од шест топлотни бранови во Европа од 2003 година наваму, спроведени од климатски научници од британската организација „Ворлд ведер атрибјушн“ (World Weather Attribution), чиј коосновач е Ото, покажуваат дека екстремното време било „многу поверојатно и поинтензивно поради климатските промени предизвикани од човекот“.

Најновиот извештај за состојбата на климата во Европа, објавен во април, наведува дека најмалку 95 отсто од континентот во 2025 година искусил температури над годишниот просек. Интензивни топлотни бранови над 30 Целзиусови степени биле почувствувани дури и близу Арктичкиот круг, а температурата на површината на морето била „највисока досега забележана“.

„Европа е континентот што најбрзо се загрева, а последиците веќе се сериозни“, нагласува Флоријан Папенбергер, раководител на Европскиот центар за среднорочни временски прогнози, една од институциите кои стојат зад извештајот.

Навистина, Европа се загрева двојно побрзо од глобалниот просек. Просечната температура се зголемила за 2,5 Целзиусови степени во споредба со прединдустриското ниво од крајот на 19 век. На глобално ниво, аналитичарите забележале просечно зголемување од 1,4 степени.

Зошто станува толку жешко?

Ова забрзано затоплување делумно се должи на географската положба. Европа е поврзана со Арктикот — единственото друго место во светот што се загрева дури и уште побрзо.

Просечното зголемување на температурата во регионот околу Северниот Пол веќе надминало 3,3 Целзиусови степени, покажуваат податоците на службата „Коперник“. Делумно затоа што потемниот, Арктички Океан, каде мразот забрзано се топи, апсорбира повеќе сончева светлина од мразот, кој ја рефлектира.

Тој процес, познат како албедо-ефект, е присутен и низ Европа. Областите на континентот кои порано биле замрзнати цела година или до доцна во летото, како високопланинските региони на Алпите, сега сѐ почесто остануваат без снег. Поради потемната површина што помалку ја одбива сончевата радијација назад во вселената, затоплувањето се забрзува.

Променливи ветрови ги менуваат временските обрасци

Научниците го поврзуваат затоплувањето во Европа и со промените во струењата на џет-струјата — брз тек на ветер на голема височина што се движи кон Европа од запад. Овие некогаш релативно стабилни ветрови се нарушени од климатските промени, што доведува до поекстремни временски обрасци кои имаат тенденција подолго да се задржат.

Студија од 2022 година, предводена од Ефи Руси, тогаш истражувачка на Потсдамскиот институт за истражување на влијанието на климата во Германија, покажа дека периодите кога џет-струјата се раздвојува на две гранки исто така се зголемиле. Ова резултира со повеќе топлотни бранови низ Европа — особено на запад.

„Во овој регион, кој се совпаѓа со излезот на системите на бури што доаѓаат од Северниот Атлантик кон Европа, временските системи обично доаѓаат од Атлантикот и имаат ефект на ладење“, изјави Руси тогаш. „За време на состојбите со двојна џет-струја, временските системи се пренасочуваат кон север, а над западна Европа може да се развијат долготрајни топлотни бранови.“

Почистиот воздух ја загрева планетата

Парадоксално, напорите за справување со друг еколошки проблем се чини дека придонеле за зголемено затоплување во Европа. Извештајот за состојбата на климата во Европа за 2025 година истакнува дека построгите регулативи за квалитет на воздухот од 1980-тите ја намалиле загаденоста, но сега придонесуваат за повисоки температури.

Пред воведувањето на правилата за чист воздух, ситните рефлективни честички на сулфати и нитрати во воздухот од издувните гасови на автомобилите и фабриките индиректно помагале во ладење на континентот преку рефлектирање на сончевата светлина и „делумно го компензирале затоплувањето предизвикано од зголемените стакленички гасови“.

Климатските научници сепак нагласуваат дека тоа не значи дека светот треба да ги напушти напорите за намалување на емисиите.

Потребата да се задржи затоплувањето на минимум беше нагласена и во нов извештај објавен во четвртокот (18.06) од Светската метеоролошка организација на ОН и британскиот Met Office. Студијата предвидува скоро рекордни просечни глобални температури во следните пет години и вели дека е „веројатно“ светот да забележи нова најтопла година досега пред 2031 година.

„Задачата што стои пред нас е јасна“, изјави генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, претходно овој месец, повикувајќи на напори за минимизирање на порастот на температурите „за да изградиме побезбедна, поправедна и поотпорна иднина за сите“.

Минатата недела, ОН гласаа да продолжат со поддршката за „брза, праведна и еднаква транзиција од фосилни горива“. Во меѓувреме, брзото ширење на обновливите извори на енергија од 2000 година наваму веќе ја пренасочи траекторијата на затоплување далеку од најлошото можно сценарио.

Извор: DW / Автор: Мартин Кублер