Иран го дочекува летото со војна против САД и Израел, со американска поморска блокада и со економија што виси на конец. Санкциите со години го стегаа пазарот, но сегашната криза е поинаква: притисокот веќе не доаѓа само однадвор, туку се чувствува во курсот на риалот, во цените на основните производи, во платите што брзо губат вредност и во бизнисите што работат со сè помалку сигурност.

Ова лето за Иран може да биде најтешката зима во поновата историја на земјата. Државата се обидува да ја задржи контролата, но секој нов притисок врз трговијата, нафтата и валутата многу брзо се прелева врз граѓаните.

Кризата веќе се чувствува на пазарите, во малите продавници, во такси-возилата, во фирмите што кратат трошоци и во домаќинствата што секој месец прават нова пресметка за преживување.

Инфлација до небо

Инфлацијата достигна 53,7 проценти, според официјалниот ирански статистички центар. Кај храната ударот е уште посилен, бидејќи поскапувањето надмина 115 проценти во споредба со истиот период лани.

Риалот изгуби повеќе од половина од вредноста за една година и падна на рекордно ниско ниво од 1,9 милиони риали за еден долар. ММФ проценува дека иранската економија во следната година може да се намали за околу шест процентни поени.

Од февруари, пред почетокот на војната, пилешкото и јагнешкото месо поскапеле за 45 проценти, оризот за 31 процент, а јајцата за 60 проценти. Чајот и млекото исто така поскапеле за повеќе од 50 проценти од почетокот на војната. Во земја во која голем дел од населението и претходно живееше под силен притисок, ваквите бројки не значат само поскап ручек. Значат промена на секојдневните навики.

Хосеин Фармани, 56-годишен таксист во центарот на Техеран, во изјава за „Еуроњуз“ признава дека е премногу загрижен за иднината на својот народ.

– Ако работите продолжат во оваа насока, ќе страдаме многу повеќе – вели тој.

Друг таксист, 73-годишниот Мохамад Делџу, вели дека издржува семејство со две деца со дневен приход од околу четири долари.

– Купуваме само она што е апсолутно неопходно, работи како леб и компири. Дури и јајцата станаа прескапи за нас. Една цена денеска, а друга утре. Како е тоа можно? – вели Делџу.

Можно е кога валутата е нестабилна, кога увозот поскапува, кога трговските канали се блокираат, кога државата мора да троши повеќе за да ја одржи социјалната стабилност, а економијата произведува помалку сигурност отколку што бара населението.

Затоа оваа криза не е само инфлаторна. Таа е криза на довербата. Кога човек не знае колку ќе чини истиот производ утре, тој не планира. Кога не планира, троши само на најосновното. Кога сите трошат само на најосновното, малите бизниси слабеат. Кога бизнисите слабеат, следуваат отпуштања. А кога отпуштањата ќе се спојат со инфлацијата, економската зима станува социјална.

Мерки со ограничена сила

Иранските власти се обидуваат да го ублажат ударот. Минималната плата е зголемена за 60 проценти, воведени се купони за основни производи, а јавниот превоз во Техеран е направен бесплатен. Тоа се мерки што можат да помогнат на краток рок, особено за најранливите домаќинства.

Но тие мерки имаат ограничена сила ако не се поткрепени со стабилен прилив на девизи, нормална трговија и контрола врз цените. Зголемување на плати во економија што веќе се бори со висока инфлација може да биде неопходно за преживување, но истовремено носи ризик да го нахрани истиот пожар што треба да се изгасне.

Затоа државата се наоѓа во тесен простор. Ако не интервенира, граѓаните ќе потонат побрзо. Ако интервенира премногу без реална економска основа, инфлацијата може дополнително да се забрза.

Американската поморска блокада погодува еден од најчувствителните нерви на иранската економија. Над 90 проценти од иранската трговија, особено извозот на нафта што носи милијарди долари, минува низ јужните пристаништа. Кога тој проток е ограничен, државата има потежок пристап до девизи. Кога девизите се помалку достапни, риалот слабее. Кога риалот слабее, увозот поскапува. Кога увозот поскапува, цените повторно удираат врз џебот на граѓаните.

Тоа е круг од кој тешко се излегува.

– Економската цена на војната и американската поморска блокада е многу значајна и без преседан за Иран – оценува иранскиот економист и истражувач на Универзитетот „Брандајс“, Хади Кахалзадех.

Неговата проценка, сепак, не е дека Иран нужно оди кон брз и целосен колапс.

– Иран веројатно може да избегне целосен економски колапс или целосен недостиг на основни производи, но по многу висока цена. Главната цена ќе се префрли врз обичните Иранци преку повисока инфлација, поголема сиромаштија, послаби услуги и многу потежок секојдневен живот – вели Кахалзадех.

Средната класа исчезнува

Средната класа, која некогаш беше урбаниот амортизер на иранското општество, веќе подолго време се намалува.

Според професорот Мохамад Фарзанеган од Универзитетот во Марбург, уште во 2019 година средната класа паднала на околу 55 проценти од населението. Новите санкции, војната, корупцијата и лошото економско управување дополнително го стесниле тој простор.

Тоа значи дека кризата не ги погодува само најсиромашните. Ги погодува и оние што до вчера можеле да живеат пристојно, да планираат, да штедат, да плаќаат услуги, да купуваат поквалитетна храна, да го одржуваат здравјето, автомобилот, домот. Средната класа не исчезнува одеднаш. Прво се откажува од ситни работи. Потоа од удобност. Потоа од сигурност.

Жена која работи како фитнес-тренер во центарот на Техеран посочува дека дел од клиентите веќе не можат да ги плаќаат тренинзите, а оние што останале сè почесто зборуваат за депресија и за анксиозност.

– Системот едноставно се распаѓа. Отпуштања има во фабрики, во компании, во стартапи, каде и да работите – вели таа.

Поради страв за сопствената безбедност, зборувала анонимно. Но нејзиното лично мислење за кризата е многу конкретно.

– Последен пат купив месо пред околу два месеци – вели таа.

Економско бојно поле

Новиот врховен лидер Мојтаба Хамнеи ја нарече сегашната состојба „економско бојно поле“ и побара од работодавачите „колку што е можно повеќе да избегнуваат отпуштања“.

Претседателот на парламентот Мохамад Багер Галибаф ги повика граѓаните да бидат „штедливи“ и порача дека државните административци и јавноста „имаат должност да си помагаат едни на други“ за да се ублажат економските последици.

Но повикот на штедливост има ограничен домет кога проблемот е системски.

Али Асгар Нахардани, 32-годишен работник на апликација за превоз, вели дека не добил плата повеќе од еден месец и затоа почнал да продава на улица за да ги покрие основните трошоци.

– Живееме ден за ден, се обидуваме да ја поминеме оваа ситуација додека траат воените услови – вели тој.

На меѓународен план, кризата околу Иран не останува само иранска. Затворањето на Ормускиот Теснец ги зголемува цените на нафтата и гасот, а нарушувањата во снабдувањето со гориво и ѓубрива можат да влијаат врз земјоделското производство и цените на храната во повеќе земји.

Ова лето затоа нема да биде обично лето за Иран. Ќе биде тест на државната издржливост. Иранската економија можеби има доволно механизми да не се урне преку ноќ. Но тоа не е исто што и нормално функционирање.

Републиканците во американскиот Сенат повторно го блокираа законот за прекинување на војната во Иран

Иран: Планот за „паметно управување“ со Ормускиот Теснец e финализиран