Лажните профили на „Инстаграм“ ги замолчуваат критичките гласови во Србија
Новоотворени, без следбеници и со минимални објави. Вака изгледаат во просек профилите на социјалната мрежа „Инстаграм“, кои се координирале и за краток временски период ги следеле критичките медиуми и невладините организации во Србија, по што нивните сметки на оваа платформа биле привремено суспендирани.
Препорачано
Анализата на Радио Слободна Европа (РСЕ) покажува дека станува збор за лажни следбеници, а новинарските здруженија и граѓанските организации се сомневаат дека станува збор за планирана акција, со намера да се ограничи досегот на медиумите кои не се под владина контрола.
Инстаграм страниците на повеќе од дваесет медиуми, организации и поединци во Србија беа суспендирани или затворени на 18 јануари по ненадејното зголемување на бројот на нивните следбеници за краток временски период.
Компанијата „Мета“, која е сопственик на платформите „Инстаграм“ и „Фејсбук“, го толкува ова како сомнителна активност, што резултира со суспензија или трајно прекинување на сметката.
„Ова е случај без преседан бидејќи голем број сметки на различни актери, од медиумите и фоторепортерите до организациите на граѓанското општество и активистите, беа истовремено погодени“, оцени Бојан Перков од Фондацијата Share, која се занимава со дигитална безбедност.
Повеќето од профилите, кои беа затворени или суспендирани на 18 јануари, беа повторно активирани еден ден подоцна.
РСЕ се обиде да дознае од Обвинителството за високотехнолошки криминал дали оваа институција истражува прекинување на сметките на медиумите и граѓанските организации на социјалните мрежи, но до моментот кога беше заклучена статијата, одговорот не беше пристигнат.
Компанијата „Мета“ изјави за РСЕ/РЛ дека нивните тимови вратиле сметки кои биле суспендирани по грешка и дека работат на идентификување мерки за спречување на слични настани во иднина.
Месеци напади од профили на ботови
Непосредно пред синхронизираното затворање на профилите на Инстаграм, некои медиуми јавно предупредија за напади од ботови, манифестирани преку екстремно зголемување на бројот на следбеници за краток временски период.
Меѓу нив е и порталот „Нова С“, кој на 10 јануари објави невообичаено зголемување на бројот на следбеници на нивниот Инстаграм профил.
Според податоците на платформата за аналитика на јавни профили на социјалните мрежи – Social Blade, само за еден ден нивниот профил го следеле над 40 илјади нови следбеници, без да се забележат никакви вирални објави или зголемена активност.
Веќе еден ден подоцна, профилот го следеле 25 илјади корисници на „Инстаграм“.
На 13 јануари, неделникот „Радар“ објави и дека бројот на следбеници на нивниот профил се зголемил за околу осум проценти за помалку од два часа. Во исто време, нагло зголемување на бројот на следбеници забележале сметките на телевизиските станици „Нова С“ и „Н1“, како и младинскиот портал Зумер.
Овој портал идентификуваше неколку сметки кои истовремено следеле неколку медиумски профили во Србија.
Според анализата на РСЕ, овие профили покажуваат јасна структура на лажни (ботски) сметки, односно немаат никакви следбеници, отворени се неодамна и сите објави се објавени првиот ден, по што немало никаква активност.
Голем број нови следбеници се евидентирани и од профилите на студентските организации кои кон крајот на 2024 година започнаа блокади на факултетите, а потоа и масовни антивладини протести во Србија поради смртта на 16 лица при падот на настрешницата на Железничката станица во Нови Сад.
Така, во последните неколку месеци, Инстаграм профилот „Студенти во блокада“ енормно го зголеми бројот на следбеници, од 400 илјади на еден милион. Во ноември 2025 година, неколку студентски профили беа привремено затворени поради ова.
Реакции на новинарски здруженија
Неколку новински здруженија го осудија затворањето на страниците на „Радар“, порталот „Нова“ и други медиуми и побараа од властите итно да откријат кој стои зад овие „напади од ботови“.
Здружението за електронски медиуми (АНЕМ) оцени дека станува збор за „координирана акција насочена кон гаснење на профилот на независни и професионални медиуми“.
Како што додаваат во ова здружение, „посебна загриженост“ предизвикува однесувањето на компанијата „Мета“, со оглед на тоа што сите профили имале статут што укажува дека не ги кршат правилата на платформата.
„Исто така, редакциите и администраторите не добиле никакво претходно предупредување пред затворањето на профилот, иако, според правилата на платформата, ова треба да биде стандардна практика, со наведување на специфичните правила за кои се тврди дека биле прекршени и оставање рок за отстранување на неправилностите“, наведува АНЕМ.
Независното здружение на новинари на Војводина во соопштението наведува дека ваквите настани не се изолиран технолошки инцидент, туку координиран обид за „дигитална саботажа насочена кон независните медиуми кои критички известуваат за состојбата на општеството и настаните од јавен интерес“.
Во врска со овој случај, РСЕ побара коментар и од Европската комисија, но засега останува без одговорт.
Во 2025 година, Србија имаше најголем број напади врз новинари во споредба со другите земји од Западен Балкан.
Ова се податоците на Платформата на Советот на Европа за промоција на заштитата на новинарството и безбедноста на новинарите.
Според овие податоци, минатата година имало 59 случаи на загрозување на безбедноста на новинарите во земјите од Западен Балкан, од кои дури 33 биле од Србија.
