Постои разлика меѓу празното простачење и прецизниот вербален удар. Како што постои разлика меѓу бучава и музика, меѓу викање и реченица што погодува право во целта; кога една реченица кажува повеќе за состојбата во општеството отколку десетици анализи, панели и политички дебати. Не затоа што таа реченица е особено мудра, ниту затоа што е дотерана, туку затоа што е оголена, сурова и искрена. Таква е и онаа што, пренесена од Србија, деновиве одекнува низ регионот: „што те боли к*рот како се викам“.

На прво слушање – вулгарно, непримерно, недостојно за јавен простор. Но само на прво слушање. Кога ќе се тргне слојот на морализирање и ќе се слушне што навистина се кажува, останува многу поважно прашање: што доведе една млада личност така да реагира на новинарско прашање. Одговорот го знаете, но да го растегнеме: бес, систем, бес кон системот, бес поради системот – бес, бес и уште повеќе бес.

Интересно е колку јавноста побрзо се вознемирува од една (секојдневна) пцовка отколку од системот што ја произведува. Одеднаш сите стануваат чувари на културата на дијалог. Се анализира тонот, се избира страна, се држат лекции за пристојност. Како проблемот да е во зборот, а не во контекстот. И токму тука е поентата: таа реченица не е израз на некултура. Таа е израз на инстинкт – употреба на јазикот како последна линија на одбрана.

Овој рефлекс не беше хаотичен. Беше измерен, речиси елегантен во својата бруталност. Не остави простор за дополнително прашање, за манипулација, за спин. Во една секунда комуникацијата заврши – и тоа е, на некој начин, врвна реторика: да кажеш минимум зборови, а да затвориш максимум простор.

Во општества каде што институциите функционираат, каде што постојат механизми на заштита, закони, независни медиуми и професионални стандарди, постои и доверба – кревка, но доволна за комуникацијата да не мора да ескалира. Но што се случува кога тоа го нема? Кога луѓето знаат дека медиумот што ги прашува не бара вистина, туку повод. Кога знаат дека системот нема да застане во нивна заштита.

Тогаш комуникацијата радикално се менува. Тогаш границите не се поставуваат љубезно. Не се вели „не би сакала да одговорам“, туку „што те боли кур“. Не затоа што е убаво, туку затоа што е ефикасно. Тоа е јазик што не остава простор за манипулација, јазик што руши ограда, но и јасно кажува – тука е границата.

Да се разбереме: тоа не беше непристојност, ниту евтин израз. Тоа беше прецизност. Во свет во кој новинарството, во одредени редакции, сè повеќе личи на комбинација од полициски записник и партиски билтен, инсистирањето на пристоен тон станува гротескно. Како да бараш од човек учтиво да ти се заблагодари додека му пребаруваш по џебовите. Студентката не пцуеше затоа што не знае подобро. Пцуеше затоа што точно знае со кого разговара. Не ѝ недостига културен идеал – тоа е единствениот јазик што го запира насилството спакувано во прашање.

Во нормални околности, новинарот прашува, соговорникот одговара или одбива одговор – и тука приказната завршува. Постои рамка – професионална, етичка, општествена – што ги штити двете страни. Но во моментот кога новинарството престанува да биде јавно добро и почнува да функционира како продолжена рака на политичката моќ, самата природа на прашањето се менува.

Секако, следеше колективно згрозување. Дежурните чувари на јавниот морал излегоа од своите засолништа за да објаснат дека тоа не е начин, дека мора да се негува дијалог, дека младите денес немаат почит. И така се создава општество во кое никој не пцуе, но сите молчат и трпат. Нејзиниот глас доаѓа од Србија – простор каде контролата е побрутална, но истовремено го разоткрива механизмот што е пософистициран од нашиот босански јавашлак. Затоа оваа реченица е важна за сите нас.

Тоа е јазик на инает што се манифестира како луксуз на слободните. Парадоксално, способноста да му кажеш на некого „што те боли кур“ можеби е еден од преостанатите остатоци на слободата. Не онаа институционалната, запишана во устав, туку онаа вистинската – внатрешната. Слобода да подвлечеш линија и да кажеш: доста.

Во општества што се целосно скршени, тој јазик не постои – таму се шепоти и се одговара со однапред подготвени фрази. Затоа јазикот треба не само да се слушне, туку и да се разбере – не како идеал, туку како симптом на животот.

Ова е генерација што не бара дозвола. Она што дополнително ги вознемирува чуварите на поредокот е фактот што ваквиот одговор доаѓа од млади луѓе. Од оние што не поминале низ школите на послушноста, кои немаат рефлекс да ја наведнат главата и да не прават проблем. За нив микрофонот не е авторитет, камерата не е светост, новинарот не е автоматски некој кому му должиш одговор. Почитта не се подразбира – се заслужува. А кога ја нема, го добиваш она што си го заслужил.

Тоа е борба што не изгледа убаво. Борбата за права никогаш не била естетски пријатна. Не почнувала со совршено формулирани реченици, туку во пукнатините на системот. А систем во кој „што те боли кур“ функционира како соопштение за јавност, бил демолиран многу порано – ова е само неговиот фидбек.

Во тоа соопштение веќе не е прашање како некој се вика, туку кој кого тука се обидува да дисциплинира. И зошто тоа повеќе не му успева.

На крајот, како ни успеа да не го слушнеме, да не нè погоди она од самиот почеток на обраќањето на студентката: „Јас ве осудувам.“

Џенана Хаџихафизбеговиќ / Tacno.net