Самитот ЕУ – Западен Балкан во Тиват на 5 јуни нема да биде ни приближно толку важен како Солунскиот самит од 2003 година – не е предвидено дури ни усвојување декларација или некој друг документ – но би можел да биде доста индикативен кога станува збор за полноправното членство на Црна Гора во Европската Унија, иднината на Босна и Херцеговина и таканаречениот „Лесен Шенген“.

Во тој контекст, сите очи во Тиват ќе бидат вперени кон Фридрих Мерц. Германскиот канцелар пред десетина дена испрати писмо до лидерите на ЕУ во кое се фокусираше на европската перспектива на Украина во светло на можните преговори за решавање на украинското прашање, додека Западен Балкан беше споменат попатно во две реченици, со најава за подобро недефинирано постепено членство во ЕУ. Сепак, организации многу блиски до германската влада, по сигнал од официјален Берлин, во следните неколку месеци ќе изработат обемни студии за таканаречениот „Лесен Шенген“ за западнобалканските држави.

Според нашите сознанија, германскиот канцелар се двоуми дали да држи, условно кажано, низок профил во Тиват, работејќи на создавање поддршка во Европскиот совет за неговиот план за Украина на следниот самит на ЕУ кон крајот на јуни, или да ги отвори картите кога станува збор за државите од Западен Балкан.

Доколку Мерц се одлучи за второто сценарио, според нашите извори од европските престолнини, од неговите пораки ќе бидат задоволни само домаќините, односно Црногорците. Со други зборови, Мерц би можел да потврди дека влезот на Црна Гора во ЕУ до 2028 или 2029 година е реален – што, впрочем, веќе го кажа на самитот на Кипар – додека иднината на сите други земји од западнобалканскиот регион во ЕУ допрва треба да се дефинира и дека постепеното членство е најреалната опција.

Влегувањето на државите од Западен Балкан во полноправно членство на „Шенген-зоната“ не е реално – особено не во формата што ја предложија Александар Вучиќ и Еди Рама – но компромисно решение би можел да биде статус сличен на оној што го имаше Обединето Кралство додека беше членка на ЕУ. Со други зборови, контролите на влезот би продолжиле да постојат, но граѓаните на Западен Балкан, како и стоката (камионскиот сообраќај), би имале преференцијална и брза лента.

Меѓутоа, големо прашање е дали лидерите на западнобалканските држави – со исклучок на Црна Гора – ќе се согласат на многу сериозни реформи што би можеле да ја доведат во прашање нивната власт што ја градат повеќе од една деценија. Тука пред сè се мисли токму на Вучиќ и Рама.
Имено, за да можат земјите од Западен Балкан да добијат „Лесен Шенген“, на пример, би морале да го прифатат Европскиот налог за апсење, директна соработка на обвинителите и на судиите со колегите од земјите членки на ЕУ без посредство на министерствата за правда и надворешни работи, како и обврската да ги испорачуваат и сопствените државјани во земјите на ЕУ против кои се води постапка. Да не зборуваме за видливи и опипливи резултати во владеењето на правото и борбата против организираниот криминал.

Исто така, таканареченото „шенгенско законодавство“ предвидува подложување на детални инспекции на целиот апарат и системи поврзани со Шенгенскиот договор (контрола на граници, издавање визи, заштита на податоци, користење бази на податоци), а особено на работата на полицијата.

Секако, сите земји што би сакале да влезат во „Лесен Шенген“, би морале целосно да ја усогласат својата визна политика со земјите членки на Шенгенскиот договор, што значи дека режимот во Белград би морал да воведе визи за граѓаните на своите големи сојузници и заштитници – од Кина, преку Русија, до Турција.

Идејата за постепено членство во ЕУ не е нова, особено не во германските кругови. Во Берлин веќе неколку децении се зборува за создавање таканаречена „Кернеуропа“ (јадро на Европа) и ЕУ со повеќе брзини. Основоположник на тие идеи беше покојниот Волфганг Шојбле, политички ментор и заштитник на Фридрих Мерц.

И идејата за некаков вид хибриден статус за западнобалканските земји во рамките на ЕУ исто така потекнува од истата политичка партија – германската Демохристијанска унија. Нејзин творец е Елмар Брок. Тој беше еден од главните советници и политички сојузници на Ангела Меркел за надворешна политика и особено за политиката на проширување. Брок помина 39 години без прекин во Европскиот парламент и ја обликуваше политиката на проширување на ЕУ.

По големото проширување на ЕУ во првата деценија од овој век, Брок излезе со идеја дека најреалното решение за државите од Западен Балкан е статус што може да се дефинира како „повеќе од Договор за стабилизација и асоцијација, а помалку од членство во ЕУ“. И ако внимателно ја анализирате политиката на Ангела Меркел кон регионот, ќе сфатите дека таа ја имплементираше идејата на Елмар Брок, давајќи ѝ структура и инструменти, меѓу кои е и таканаречениот Берлински процес.

Значи, позицијата на Мерц и идејата за постепено членство не е изненадување – тоа е континуитет на политиката на Берлин кон Западен Балкан, или поинаку кажано, поинаку формулирана верзија на максимата на Елмар Брок: повеќе од ДСА, помалку од членство во ЕУ.
Но, руската агресија врз Украина и новото геополитичко прегрупирање на Стариот континент ги промешаа картите и ја отворија вратата за полноправно членство на државите од Западен Балкан. Единствената земја што целосно ја искористи таа можност е Црна Гора, бидејќи шансата се совпадна со промена на власта и доаѓање на сили што не се само декларативно проевропски, како претходните, без што не би било можно Подгорица да се доведе на чекор до членство во ЕУ.

Инаку, покрај Црна Гора, шансата за забрзување на европските интеграции ја искористи и Албанија, но Тирана имаше толку големо заостанување што не можеше да ја стигне Подгорица и да влезе во истиот воз. Албанија минатата недела го доби таканаречениот ИБАР, но за разлика од Подгорица, Тирана ќе има многу поголеми проблеми и посериозни политички пречки за исполнување на условите за затворање на поглавјата.
Владејачкиот режим во Србија нема намера да ги исполни условите за влез во ЕУ и на сите начини се обидува да го опструира процесот на проширување на Унијата. Сите потези на официјален Белград се насочени исклучиво кон зачувување на власта, привилегиите и создадениот систем во кој, како што беше случај во Црна Гора до 2020 година, не се знае каде завршува политиката, а каде започнува криминалот.
Бугарија ја блокира Северна Македонија и не се откажува од своите максималистички барања, криејќи се зад таканаречениот „Француски предлог“ од 2022 година. Новата влада на Румен Радев, барем според првите јавни настапи, нема намера да се откаже од турбонационалистичките позиции.

Босна и Херцеговина е во најлоша позиција во регионот бидејќи, освен што тапка во место на европскиот пат, се наоѓа и во изборна година. Американците направија пресврт од 180 степени во политиката кон БиХ, а државата е толку нефункционална што не може да се договори дури ни за законите неопходни за ЕУ да ѝ додели средства од Планот за раст.

Косово сè уште нема статус на кандидат за членство во ЕУ и, според сегашната состојба – пред сè поради позициите на Шпанија, Романија и Словачка, како и поради внатрешната политичка криза – нема да го добие ни во догледно време.

Затоа не е исклучено, по влезот на Црна Гора во Европската Унија, завесата за полноправно членство во ЕУ да биде спуштена на неопределено време, отворајќи простор за хибридни или соломонски решенија. Токму затоа одговорноста на оваа генерација политичари во Црна Гора е повеќе единствена отколку ретка. Подобра можност од оваа веројатно нема да има.

(Авторот е новинар)

Вијести

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“