Самитот на НАТО во Хаг, на кој 32-те членки едногласно одлучија издвојувањата за одбрана да ги зголемат на 5 проценти, се одржа во јуни 2025 година, а една година подоцна повеќето земји, поради буџетските дупки, сè уште не знаат како до 2035 година ќе ја исполнат оваа цел. Тогаш, на самитот, ниту една членка јавно не се спротивстави на ова зголемување за да не му се замери на Доналд Трамп, кој експлицитно рече дека нема алтернатива и дека станува збор за зајакнување на НАТО, а на сојузниците им ја потврди американската посветеност на клаузулата за заемна одбрана.

Со месеци се расправа за тоа од каде членките ќе обезбедат средства за толку големо зголемување и што притоа ќе биде жртвувано – финансирањето на здравството, образованието, социјалната заштита, јавните услуги или едноставно сè. Генералниот секретар на НАТО Марк Руте, за кого западните аналитичари истакнуваат дека го спроведува сето она што го бара Трамп, призна дека на членките нема да им биде лесно да најдат 3,5 проценти од БДП за војската и уште 1,5 проценти за воено-цивилни намени, но дека е од клучно значење тоа да го направат поради руската закана и актуелната безбедносна состојба во светот.

Интересно е што повеќето членки на Северноатлантскиот сојуз за одбрана ќе инвестираат поголем удел од БДП отколку што издвојувале, на пример, во 1970 година, во времето на Студената војна и пред детантот, односно попуштањето на напнатоста меѓу велесилите. Таа година само две членки на НАТО издвојувале повеќе од 5 проценти од БДП за одбрана, а заедно со оние што издвојувале 3,5 проценти или повеќе, вкупно ги имало шест. Значи, за одбрана од СССР и неговиот блок во времето на Студената војна, без директен вооружен судир, било доволно да се издвојуваат помалку средства, односно помал процент од БДП (при што бројот на членки на НАТО бил значително помал отколку денес), отколку што се бара сега за спротивставување на заканата од Русија. Секако, денешна Русија, според вкупниот потенцијал и исцрпена од војната во Украина, е само сенка на поранешниот Советски Сојуз, кој постоеше од 1922 до 1991 година.

Меѓу членките на НАТО што нема да имаат проблем да ја достигнат целта договорена во Хаг е Полска, која вложува огромни средства во војската. Од 1989 година и воведувањето на повеќепартискиот систем, двапати ги модернизираше своите воздухопловни сили, истовремено со огромни вложувања во копнената војска, а моментално за одбрана издвојува 3,8 проценти од БДП. На второ место е Естонија со 3,43 проценти, така што двете земји се пред САД, кои според последните процени во 2026 година би требало да достигнат 3,38 проценти. На овие држави би можела да им се придружи и Германија, чиј министер за финансии Ларс Кингбел најави дека до 2029 година воените расходи би требало да достигнат 162 милијарди евра, односно 3,5 проценти од БДП за основна воена потрошувачка.

За да ја оствари таа цел, германската влада мораше да ја отстрани уставната кочница што го ограничува задолжувањето на државата, бидејќи без тоа не би било можно да се планираат дополнителни еден билион евра за одбрана и инфраструктура во следните десет години. Франција, пак, ништо не препушта на случајот и нејзиниот парламент одобри зголемување на воените трошоци од 39 милијарди долари, што значи дека до 2030 година оваа земја ќе издвојува 5 проценти од БДП за војската и другите одбранбени потреби.

Шпанскиот премиер Педро Санчез изјави дека ја почитува легитимната желба на другите земји да ги зголемат своите вложувања во одбраната, но дека Шпанија нема да го направи тоа. Тој ваквото зголемување го нарече не само неразумно, туку и контрапродуктивно. Трамп брзо му одговори дека ќе ја натера Шпанија повеќе да троши за одбрана затоа што „им оди многу добро, економијата е силна, а таа економија би можела целосно да биде уништена ако се случи нешто лошо“.

Проблематична ќе биде и Италија, која традиционално има низок удел на БДП за одбрана и чии издвојувања би требало повеќе од тројно да се зголемат за да достигнат 5 проценти. Нејзиниот министер за одбрана Гвидо Кросето неколку дена пред состанокот во Хаг изјави дека НАТО „во ваква форма повеќе нема причина да постои“.

Со исполнувањето на целта од 5 проценти од БДП проблем има и Канада, чиј премиер Марк Карни најави дека неговата земја ќе ја достигне целта од 2 проценти уште оваа година, со зголемување на одбранбените трошоци за девет милијарди канадски долари. Првичната цел на канадската влада беше 2 проценти да достигне во 2030 година, но за Канада наглото зголемување на одбранбените трошоци ќе значи и поголем дефицит, а неговото намалување беше едно од ветувањата на Карни во изборната кампања.

Проблеми со зголеменото финансирање на одбраната имаат и Белгија, Португалија, Словачка, Луксембург, Словенија и Црна Гора.

Годишното финансирање на одбраната на членките ќе го следи и ќе го анализира Северноатлантскиот совет, како највисок орган на политичката власт во НАТО, кој објавува декларации и официјални изјави со кои се објаснуваат политиките и одлуките на Алијансата. Изгледа дека членките кои имаат проблем со финансирањето на војската трпеливо ќе ја чекаат 2029 година, кога на Трамп му истекува претседателскиот мандат во САД, а за таа година е предвидена и ревизија на целите на НАТО.

(Авторот е воено-политички аналитичар)

Ослобоѓење

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“