Реформата на Заедничкиот европски систем за азил влегува во завршна фаза и од 12 јуни 2026 година ќе почне истовремено да се применува во сите 27 земји членки на Унијата. Иако бројот на барања за азил во Австрија значително опаѓа, од рекордните 112.272 во 2022 година на 16.284 во 2025 година, системот повторно се наоѓа под силен притисок. Причината не е зголемен прилив на бегалци, туку темелната институционална и законска реконструкција што ја носи новиот европски пакет. Австрија веќе го стави во јавна расправа нацрт законот за усогласување, документ од 51 страница што носи серија измени, ограничувања и нови процедури. Прашањето што се наметнува е какви конкретни последици ќе има оваа реформа врз луѓето кои бараат заштита.

Построги мерки и ограничувања

Една од најконтроверзните новини е можноста за притвор веднаш по поднесување на барањето за азил. Според предложените измени на Законот за странци, во одредени случаи барателите ќе можат да бидат задржани до 72 часа, со можност за продолжување ако проверката не заврши во предвидениот рок. Во пракса тоа би значело сместување во полициски центри за задржување. Оваа мерка произлегува од новото гранично постапување на ниво на Унијата, кое предвидува задолжителен скрининг и брза проценка на шансите за добивање азил. Целта е рано да се идентификуваат ранливите категории, како малолетници без придружба и лица со здравствени проблеми, но истовремено и да се одделат оние со ниска веројатност за признавање на статус.

Дополнително, реформата овозможува повторно воведување на построги мерки за лица со одбиено барање. Можно е изрекување на задолжително живеалиште во таканаречени центри за враќање, што во Австрија би можело повторно да се поврзе со објектот на Бурглкопф во Тирол. Таму во минатото престојуваа лица кои не можеа да бидат вратени поради недостиг на документи, а мерката беше оспорена пред Уставниот суд. Сега правните експерти повторно очекуваат судски постапки, бидејќи проширувањето на основите за ограничување на слободата отвора сериозни прашања за заштита на човековите права.

Новата европска директива за прием дозволува и намалување на материјалните услови за прием во одредени ситуации, на пример ако барателот не соработува со надлежните органи. Во Австрија основната грижа и онака е под егзистенцијалниот минимум, околу 440 евра месечно за лице што живее приватно во Виена. Сепак, во преговорите се разгледувале и дополнителни санкции, како префрлање во контејнерско сместување со пониски стандарди. Во образложението на нацртот стои дека материјалните услуги може да бидат намалени или одземени, што отвора простор за рестриктивна примена.

Социјална помош и права на децата

Посебен правен предизвик претставува одредбата за социјална сигурност и социјална помош за лица со супсидијарна заштита. Според европската регулатива, земјите може да ги ограничат правата на таканаречени основни услуги. Виена веќе ја примени оваа можност и на околу 10000 лица им доделува само основна грижа наместо целосна социјална помош. Дали тоа е во согласност со европското право најверојатно ќе го оценува Европскиот суд на правдата. Текстот на регулативата предвидува минимална поддршка на приход, што во австриски услови може да значи изедначување со нивото на социјалната помош. Затоа се очекува бран судски постапки во следните години, бидејќи секоја од 27 држави ќе ги толкува правилата низ сопствениот политички и правен контекст.

Реформата сепак носи и една јасна позитивна промена, особено за децата бегалци. Малолетниците без придружба треба да добијат законски застапник веднаш по поднесување на барањето за азил. Со тоа се надминува долгогодишен проблем во Австрија, каде прашањето за старателство од првиот ден беше блокирано поради несогласувања меѓу федералната власт и покраините. И покрај европската обврска, конкретно законско решение се уште не е усвоено, бидејќи темата спаѓа во надлежност на Министерството за правда и бара измени во Граѓанскиот законик. Времето до јуни 2026 година е ограничено, а политичката координација меѓу партнерите во владата продолжува.

Оваа реформа претставува најголема промена на европското азилно право во последните три децении. Системот што важеше досега суштински се менува, а правната сигурност најверојатно ќе се воспоставува постепено преку судска пракса. За луѓето во бегство тоа значи подолги процедури, можни ограничувања и неизвесност, но и потенцијално подобра заштита за најранливите категории.