Во време кога демократијата се соочува со сериозни предизвици, а човековите права сè почесто се доведуваат во прашање, гласовите на меѓународно признати експерти добиваат дополнителна тежина. Манфред Новак, еден од најистакнатите австриски правници во областа на човековите права и поранешен специјален известувач на Обединетите нации за тортура, од Венеција предупредува дека светот минува низ најдлабоката криза на правниот и демократскиот поредок по Втората светска војна. Сепак, и покрај растечкиот авторитаризам, ксенофобијата и политичката инструментализација на стравот, Новак не гледа само темни сценарија. Напротив, тој инсистира дека демократиите се поотпорни отколку што изгледаат, но само доколку политиката повторно се врати кон социјалната правда и еднаквоста како темелни вредности.

Социјалната неправда како гориво за екстремизмот

Според Новак, подемот на десничарските и популистички партии во Европа и во САД не може да се објасни исклучиво со прашањата на миграцијата или културниот идентитет. Коренот на проблемот лежи подлабоко, во децениското поткопување на социјалните и економските права. Кога политиката дозволува јазот меѓу богатите и сиромашните постојано да се продлабочува, а животот за голем дел од населението станува скапо и несигурно преживување, тогаш популистичките пораки лесно наоѓаат плодна почва. Наместо системски решенија, се нудат едноставни виновници, најчесто мигрантите и странците.

Новак потсетува дека по Втората светска војна Европа изградила силна социјална држава токму преку високи даноци, распределба на богатството и државна регулација на економијата. Тоа не било резултат само на притисок од улицата, туку и на политичка волја и широк консензус дека демократијата не може да опстане без социјална сигурност. Денес, вели тој, владите не само што го напуштиле тој модел, туку често и активно ја маргинализираат граѓанската јавност, што се гледа и во слабеењето на мировните и социјалните движења.

Сепак, на локално ниво сè уште постои простор за отпор. Примерите од европските градови покажуваат дека е можно да се спротивстави на интересите на големите транснационални корпорации, особено во сферата на домувањето. Станбената криза, која стана глобален феномен, во некои средини резултираше со силни политички промени и нови политики во корист на граѓаните. За Новак, токму таквите локални успеси се доказ дека демократијата не е мртва, туку само ослабена.

Марамата, еднаквоста и опасната политичка интервенција

Еден од најконтроверзните примери за судир меѓу политиката и човековите права во Австрија е новото законско решение со кое се забранува носење исламска марама за девојчиња под 14 години во училиштата. Владата се надева дека овојпат Уставниот суд нема да ја укине мерката, како што тоа се случи во 2020 година. Новак смета дека аргументите на двете страни не се без основа, особено кога станува збор за заштита на децата од можна религиозна индоктринација. Но, клучниот проблем, според него, е повредата на начелото на еднаквост.

Ако државата дозволува христијанските симболи да останат присутни во училиштата, а истовремено го забранува исламскиот симбол, тогаш тоа претставува дискриминација на една јавно призната религија. Прашањето не е само слободата на вероисповед, туку и правото на приватност, односно правото на поединецот сам да одлучува за својот изглед и идентитет. Таквите селективни забрани, предупредува Новак, не го зајакнуваат секуларизмот, туку ја поткопуваат правната држава.

Истата логика важи и за нападите врз Европската конвенција за човекови права и Европскиот суд за човекови права, кои некои политички актери ги обвинуваат за наводна блокада на депортациите. Новак остро реагира на ваквите обвинувања, потсетувајќи дека станува збор за независни судии избрани од самите држави, чија задача е да спречат прекршување на апсолутни норми, како забраната за тортура. Менувањето на овие правила од политички причини, според него, би било опасен чекор кон ерозија на меѓународниот правен поредок.

Иако глобалната слика е мрачна, Новак не верува во апокалиптични сценарија. Примерите од Полска, Велика Британија и дури од Унгарија покажуваат дека демократските процеси сè уште можат да донесат промени. Демократијата, заклучува тој, можеби е ранета, но сè уште не е поразена.