Во Албанија, спорот околу луксузниот туристички проект поврзан со Џаред Кушнер, зетот на американскиот претседател Доналд Трамп, одамна го надмина прашањето дали една земја смее да привлекува големи странски инвестиции.

Во центарот на кризата се најдоа јужниот албански брег, островот Сазан и подрачјето Звернец-Нарта, но вистинската линија на судирот оди подлабоко: меѓу моделот на развој што власта го претставува како влез во високата туристичка лига и јавниот страв дека заштитени природни простори се ставаат во функција на елитен приватен капитал.

Според анализата на „Д Конверзејшн“, илјадници Албанци повеќе од три недели протестираат во Тирана против проектот вреден 4 милијарди евра, кој треба да се гради на недопрен дел од јужниот брег и е поврзан со Кушнер.

Од туристички проект до национален отпор

Проектот не се појави во празен простор. Албанија во последниве години силно го гради имиџот на нова туристичка дестинација на Јадранот, со брег што долго време беше помалку комерцијализиран од соседните медитерански земји.

Владата на премиерот Еди Рама го претставува развојот на луксузен туризам како можност државата да привлече капитал, да добие меѓународна видливост и да се позиционира како пазар што повеќе не е заобиколуван од големи инвеститори.

Во интервју за АП, Рама ги отфрли еколошките приговори како резултат на дезинформации и рече дека развојот ја претвора Албанија од земја што била игнорирана од инвеститорите во земја каде што големиот капитал сака да дојде и големите инвеститори сакаат да дојдат.

Токму тука почнува судирот. За демонстрантите, прашањето не е дали Албанија треба да се развива, туку по која цена и преку какви процедури.

Слоганите „Албанија не е за продажба“ и „Не ја допирајте Нарта“ станаа јазик на протестот, а розовите фламинга – видлив симбол на лагуната Нарта – се претворија во знак на отпорот.

Движењето, веќе наречено „Фламинго револуција“, започна како одбрана на природата, но се прошири во политичка мобилизација насочена кон власта, корупцијата, начинот на носење одлуки и недовербата кон институциите.

Подрачјето околу Нарта не е обичен празен простор за инвестиција. Станува збор за заштитен крајбрежен предел, важен за птици преселници и за биодиверзитетот на албанското крајбрежје.

Според податоците што ги пренесуваат извештаите за протестите, лагуната и поширокиот предел се поврзуваат со повеќе од 200 видови птици, со фламинго и пеликани, како и со други заштитени животински видови.

Во таков контекст, секој проект што навлегува во чувствителна зона природно станува повеќе од урбанистичко прашање: станува тест за тоа дали правната заштита навистина значи заштита.

Нарта, Сазан и спорот за јавниот интерес

Плановите опфаќаат два симболично силни простора: островот Сазан, поранешна воена зона долго затворена за јавноста, и Звернец – Нарта, крајбрежен предел со висока еколошка вредност.

Кушнеровата инвестициска фирма „Афинити партнерс“ се поврзува со проектот, а АП наведува дека точната инвестициска улога на Кушнер не е целосно јасна, иако Рама го потврдил неговото вклучување. Владата тврди дека земјиштето е приватно, но се појавиле спротивставени тврдења за неговата приватизација, а албанската антикорупциска агенција отворила истрага поврзана со проектот.

За противниците, токму нејаснотијата околу земјиштето, процедурите и јавната консултација го претвора проектот во политички експлозив.

Активистката Фатма Паја, која со група уметници изработува розови фламинга за протестите, изјави дека овој протест ги мотивира луѓето да зборуваат и да реагираат.

Таа го опиша проектот како „проелитистички“ и рече дека е против зафат што блокира целосно заштитено подрачје и го уништува, без да има правна основа и без студија за штетата што би ја предизвикал врз животната средина и природата.

Слично говори и Арбен Кола, туристички водич и еден од првите учесници во протестите.

– Албанија се соочува со високо ниво на корупција, со приватизација и подарување земјиште, плажи, долини и реки – рече тој.

Неговата оценка ја покажува промената на рамката: проектот повеќе не се чита само како спор околу еден ресорт, туку како дел од поширока слика за тоа кој располага со природните ресурси и под какви услови. Кола призна дека ни самите организатори не очекувале протестот да достигне толку големи размери.

– Не верувавме дека протестот ќе ја достигне оваа големина – рече тој.

Во таа рамка, формалното прашање за процена на влијание врз животната средина добива политичка тежина. Рама тврди дека формална проценка сè уште не започнала затоа што планот не бил финализиран и дека меѓународни архитекти и еколошки специјалисти уште го обликуваат предлогот. Но за демонстрантите, проблемот е токму во редоследот: на терен веќе се гледаат подготовки, додека јавноста бара студии, документи и гаранции пред почеток на каква било интервенција.

Владата, пак, настапува со сосема спротивна логика. Рама во јавните настапи сигнализира дека нема намера да се повлече.

Според анализата на Институтот „Жак Делор“, тој изјави дека нема шанси проектот да запре додека тој е тука.

Таквата изјава, во политичката клима што веќе е наполнета со недоверба, дополнително ја заострува перцепцијата дека одлуката е донесена одозгора, а јавноста е ставена пред свршен чин.

Европски притисок и криза на довербата

Кризата веќе не е само внатрешно албанска. Европскиот парламент предупреди дека албанскиот пат кон ЕУ може да биде доведен во прашање ако владата не го промени курсот околу проектот.

Холандската европратеничка Тинеке Стрик, која предводеше фактичка мисија во Албанија, оцени дека Рама „си игра со оган“.

Таа рече дека, ако албанскиот премиер е навистина сериозен околу европските амбиции, треба да му каже на „кланот Трамп“: „Жалам, ЕУ е мојот прв приоритет“.

Тоа предупредување ја отвора најчувствителната димензија на случајот. Албанија ја претставува европската интеграција како стратешка насока, но токму поглавјето за животна средина и клима бара усогласување со европските стандарди за заштитени подрачја, јавна консултација и ефективна примена на законите.

Европската комисија веќе укажала на загриженост и очекува проценката на влијанието врз животната средина да биде транспарентна.

Така, „Фламинго револуцијата“ станува тест за повеќе нивоа на власт: локално, национално и европско.

За Рама, проектот е дел од визија за модернизација и привлекување капитал. За демонстрантите, тој е доказ дека институциите се премногу блиску до моќни инвеститори и премногу далеку од граѓаните.

Според објавата на авторот Алтин Гјета, протестното движење е идеолошки разнородно, поради што тешко може да се претвори во една политичка партија, но сепак претставува вистински предизвик за авторитетот на Рама.

Масовната мобилизација, како што наведува тој, сигнализира длабока криза на легитимитет и желба кај Албанците за иднина без постојната елита на чело на државата.

Рама смета на тоа дека движењето со време ќе изгуби сила. Но протестите веќе ја сменија политичката динамика. Тие покажаа дека еден еколошки спор може да стане национално прашање кога во него ќе се спојат заштитата на природата, сомнежите за земјиште, странски капитал, институционална нетранспарентност и уморот од долгогодишните политички елити.

Во тој спој лежи причината зошто проектот поврзан со зетот на Трамп ја потресе Албанија: не само затоа што се гради ресорт, туку затоа што многу Албанци во него препознаа модел на управување што веќе не сакаат да го прифаќаат.

Масовен протест во Тирана, „Фламинго револуцијата“ ќе трае до заминувањето на Рама, најавија организаторите