Сеопфатно регионално истражување на состојбата на балканските реки укажува на забрзано и на сериозно нарушување на највредните и сè уште недопрени водни текови во Европа. Анализата покажува дека уделот на диви реки се намалил од 30 отсто во 2012 година на 23 отсто во 2025 година, што значи губење на околу 2.450 километри речни текови, објави „Еуронатур“.

Најинтензивна деградација е забележана во Албанија, главно како резултат на експанзијата на хидроенергетските проекти и агресивната регулација на речните корита. Во Македонија, пак, речиси целата територија припаѓа на сливот на Вардар, со исклучок на помали делови во сливовите на Дунав и на Струма.

Иако голем број планински реки сè уште задржуваат значајна еколошка вредност, одредени сегменти од речната мрежа се сериозно трансформирани, особено долж реките Црна и Треска, каде што се изградени акумулациите Тиквеш и Козјак.

Алармантен пад на недопрените реки

Извештајот „Хидроморфолошка состојба на балканските реки 2025“ опфаќа анализа на 83.824 километри реки во 11 балкански земји. Податоците укажуваат на пораст на сериозно изменетите речни делници и на постојано опаѓање на оние што се сметаат за речиси природни.

Од поголемите речни системи, опфатени со истражувањето, само 23 проценти остануваат во приближно природна состојба. Околу 43 проценти покажуваат помали интервенции, 27 проценти се умерено до значително модифицирани, додека седум проценти се тешко деградирани, најчесто поради брани, акумулации и поради други инфраструктурни зафати.

Реките ни се преполни со микропластика, открива големо европско истражување

Најизразени негативни промени се евидентирани во сливовите на Дрина, Неретва, Вардар, Девол и Дрим. И покрај загрижувачките трендови, Балканот и понатаму има значително поголем удел на недопрени и малку изменети реки во споредба со остатокот од Европа, што го потврдува статусот на регионот како последно големо засолниште на диви реки на континентот.

Албанија е најпогодена

Албанија бележи најостар пад на зачуваните речни делници меѓу сите балкански земји. Брзиот развој на хидроенергијата, неконтролираното уредување на коритата, интензивното зафаќање вода и интервенциите во поплавните подрачја длабоко ги нарушиле речните екосистеми.

Во извештајот се наведува дека неодамнешните заштитни мерки овозможиле зачувување на околу 900 квадратни километри речни и поплавни екосистеми, преку запирање на хидроенергетски проекти, прогласување нови заштитени подрачја и воведување забрана за мали хидроцентрали.

Прогласувањето на Националниот парк „Дива река Вјоса“ се оценува како најзначајниот позитивен исчекор во регионот.

Повик за итна реакција

Организациите „Еуронатур“ и „Ривервоч“ повикуваат на брза и координирана акција: зајакнување на законската заштита на преостанатите недопрени реки, проширување и строго управување со заштитените подрачја, запирање на деструктивните хидроенергетски проекти, воспоставување редовен мониторинг и обновување на веќе нарушените речни екосистеми преку решенија засновани на природата.

„Балканот сè уште чува некои од последните диви реки во Европа, но времето за нивна заштита брзо истекува. Потребна е политичка решителност и јасно напуштање на штетните практики,“ предупредува раководителката на програмата за свежи води во „Еуронатур“, Анет Спангенберг.

ФОТО | Жална слика од Гостивар: Вардар без вода, коритото полно со камења и отпад