Светот повторно влегува во период на економска и геополитичка неизвесност, но овојпат кризата не доаѓа само од еден центар. Таа се движи истовремено низ енергетиката, трговските рути, инфлацијата, геополитичките блокови и јавните финансии. Од Блискиот Исток, преку Вашингтон и Пекинг, па сè до малите економии како нашата, се создава нов глобален економски притисок кој полека ја разоткрива ранливоста на државите со слаб економски капацитет и висока зависност од увоз, задолжување и политички популизам.

Република Северна Македонија денес се обидува да испрати порака дека економијата е стабилна, дека има раст, дека инвестициите се движат и дека јавните финансии се под контрола. Но реалноста под бројките е значително покомплексна. Она што Владата го претставува како стабилизација, во суштина сè повеќе личи на одложување на кризата преку нов долг, буџетски маневри и краткорочни политички мерки.

Додека македонската јавност најчесто се занимава со дневно-политички конфликти и партиски пресметки, светската економија со сериозна загриженост го следи Ормускиот Теснец, една од најважните геостратешки точки за транспорт на нафта и течен природен гас. Секој конфликт, блокада или воена ескалација во тој регион веднаш предизвикува раст на цените на енергенсите, транспортот и логистичките трошоци на глобално ниво. За Македонија, која нема сопствена енергетска стабилност и останува силно зависна од увоз на електрична енергија, нафта и суровини, ваквите глобални потреси имаат директен ефект врз домашната економија. Нашата индустрија функционира со високо чувствителни производствени трошоци, а секое поскапување на енергијата автоматски се прелева врз цените на храната, транспортот и основните производи, создавајќи нов инфлаторен притисок врз граѓаните и компаниите.
Најголемиот проблем е што државата и понатаму реагира како оваа криза да е краткорочна и привремена, наместо како структурен глобален проблем што ќе трае со години. Наместо долгорочна енергетска стратегија, инвестиции во домашни капацитети, обновливи извори и поголема енергетска независност, Македонија продолжува да функционира реактивно преку интервентни увози, краткорочни субвенции и политички маркетинг околу цената на струјата. Таквиот пристап можеби носи привремен политички мир, но не создава економска отпорност. Во услови кога Европа повторно влегува во енергетски ризик, Македонија останува без сериозен план како да се заштити од нов бран на поскапувања и инфлација, што дополнително ја продлабочува економската несигурност и ја прави државата уште поранлива на надворешни шокови.

Средбите меѓу Кина и САД во последниот период донесоа одредено дипломатско смирување, но суштинскиот економски и геополитички конфликт останува длабок и долгорочен. Светот веќе влезе во нова ера на економска фрагментација, каде глобализацијата постепено се заменува со создавање на нови економски блокови, трговски ограничувања, технолошки бариери и стратешко геополитичко позиционирање. Во таков амбиент, малите економии како нашата стануваат сè поранливи и зависни од надворешни центри на моќ, без реален простор за автономна економска стратегија. Додека големите сили инвестираат милијарди во дигитална трансформација, зелена енергија, технолошка независност и нови производствени капацитети, Македонија и понатаму останува заглавена во дебати за плати, пензии, краткорочни субвенции и нови задолжувања. Наместо развоен модел кој ќе создава продуктивност, иновации и конкурентност, државата функционира во модел на политичко преживување, каде економијата сè повеќе се користи како инструмент за одржување на краткорочен социјален и политички мир, а не како основа за долгорочен раст и стабилност.

Иако Владата ќе се обиде преку статистички показатели да покаже дека инфлацијата постепено се стабилизира, реалноста кај граѓаните останува значително потешка. Македонија веќе живее со хронично високи цени на основните производи, пад на реалната куповна моќ, растечка задолженост на домаќинствата и тивка стагнација на приватниот сектор.

Најопасно е што економијата полека влегува во услови на инфлаторна спирала, каде растот на трошоците создава нови барања за повисоки плати, што повторно ги зголемува цените и создава дополнителен притисок врз буџетот. Во таква ситуација, секој нов ребаланс на буџетот не претставува само техничка корекција, туку потенцијално признание дека првичните економски проекции биле нереални и политички преоптимистички.

Ако приходите не се реализираат според планираното, а расходите продолжат да растат, државата останува со ограничен број опции – ново задолжување, кратење на капиталните инвестиции или нов бран политички популизам. Македонија со години има хроничен проблем со ниска реализација на капиталните инвестиции, иако секој буџет се претставува како „развоен“. Во пракса, буџетот сè повеќе се претвора во инструмент за одржување на краткорочен социјален и политички мир, наместо алатка за економски раст и трансформација. Тука лежи и најголемиот ризик – јавниот долг. Проблемот повеќе не е само колку должиме, туку по која цена се задолжуваме, каква е структурата на долгот и дали тие средства создаваат нова економска вредност или само ги покриваат тековните расходи, администрацијата и политичките ветувања. Во услови на високи глобални каматни стапки, сервисирањето на долгот ќе стане сè потешко, што ќе значи дополнителен притисок врз буџетот и помал простор за сериозни развојни политики.

Токму затоа Македонија постепено влегува во зона на политичко-економска нестабилност. Владата дојде со амбициозни најави за економски бум, инвестиции и нов модел на раст, но јавноста наскоро ќе почне да бара конкретни резултати, а не само политичка реторика. Ако инфлацијата повторно се засили, ако ребалансот ги покаже слабостите на буџетот, ако јавниот долг продолжи да расте и не се појави реален економски импулс, тогаш прашањето за предвремени избори ќе стане реална политичка тема. Но најголемиот проблем на Македонија не е само кризата туку недостатокот на јасна економска визија. Додека светот се преструктурира преку дигитализација, енергетска трансформација и нови индустриски модели, Македонија останува економија што преживува преку кредити, дознаки и политички циклуси. И токму во тоа лежи најголемата опасност: не дека кризата ќе дојде, туку дека кога ќе дојде, државата повторно ќе ја дочека неподготвена.

(Авторот е економски аналитичар)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“