Банките во Република Северна Македонија работат организирано, стабилно и во рамките на законите, што претставува важен предуслов за доверба во финансискиот систем и за нормално функционирање на економијата. Финансискиот сектор е еден од најстабилните сегменти на државата и неговата улога во економскиот развој е неспорна. Сепак, структурата на добивката што ја остварува банкарскиот сектор заслужува поширока јавна и институционална дебата.

Значителен дел од приходите на банките се остваруваат преку провизии и надоместоци за услуги во платниот промет – трошоци што граѓаните и компаниите ги плаќаат при извршување трансакции, плаќање сметки и користење други банкарски услуги. За домаќинствата со ниски приходи, збирот на овие трошоци претставува значително поголем товар отколку за граѓаните со повисоки примања, бидејќи зафаќа поголем дел од нивниот расположлив месечен буџет.

Според податоците на Народната банка за 2025 година, граѓаните и компаниите преку камати и провизии платиле стотици милиони евра, додека банкарскиот сектор остварил значителна добивка. Проблемот не е во тоа што банките создаваат профит – тоа е нивно право и суштинска функција во пазарната економија. Прашањето е дали дел од трошоците што ги плаќаат корисниците создаваат непропорционален товар за најранливите категории граѓани.

Особено загрижува фактот што најавените зголемувања на дел од провизиите доаѓаат во период кога банкарскиот сектор остварува висока профитабилност и кога не се посочени доволно убедливи економски причини што би ги оправдале ваквите поскапувања. Дополнителна тежина на ова прашање му дава и фактот што и самата Народна банка јавно изрази загриженост поради најавените зголемувања на надоместоците, оценувајќи дека таквите мерки не придонесуваат за поевтини и подостапни платежни услуги за граѓаните.

Доколку платниот промет е услуга што секој граѓанин и секоја компанија мора да ја користат, тогаш оправдано се поставува прашањето дали висината на основните надоместоци треба целосно да биде препуштена на пазарните механизми или е потребен одреден степен на јавна регулација, како што постои кај други услуги од поширок јавен интерес.
Особено чувствителна е положбата на пензионерите. Најголемиот дел од нив ги примаат своите пензии преку банки, а значителен број и понатаму ги користат традиционалните начини на плаќање сметки и банкарски услуги. Со оглед на ограничените месечни приходи, дури и релативно малите зголемувања на поединечни надоместоци можат да претставуваат дополнително финансиско оптоварување. За многумина од нив, банкарските услуги не се прашање на избор, туку неопходност.
Овие провизии во најголем дел се ослободени од данок на додадена вредност, а банките плаќаат единствена стапка на данок на добивка без оглед на висината на профитот. Во повеќе развиени земји постојат механизми преку кои дел од високите профити на финансискиот сектор се враќаат во општеството преку даночниот систем или преку различни регулаторни решенија. Некои ќе тврдат дека провизиите се праведна компензација за услугите што ги обезбедуваат банките, но кога тие непропорционално ги оптоваруваат најранливите категории граѓани, се отвора прашањето за нивната социјална оправданост.
Време е финансискиот сектор да стане пример и за социјална одговорност. Ограничувањето на непропорционалните провизии, преиспитувањето на даночниот третман на одделни приходи и поттикнувањето на поевтини електронски услуги би можеле да придонесат за намалување на товарот врз граѓаните, зголемување на ефикасноста на платниот систем и јакнење на довербата во финансиските институции.

Дополнителна можност за позитивни промени отвора и приклучувањето на државата кон европскиот систем за единствени плаќања во евра – СЕПА. Овој процес создава услови за побрзи, поефикасни и поевтини трансакции во согласност со европските стандарди. Оттаму, сосема е разбирливо очекувањето на граѓаните постепено да се приближуваат и домашните банкарски надоместоци кон практиките што веќе постојат во голем дел од европските земји.

Примерите од повеќе европски држави покажуваат дека е можно да се воспостави рамнотежа меѓу профитабилноста на банките и заштитата на јавниот интерес. Финансискиот сектор може да остане стабилен и успешен, а истовремено да биде чувствителен кон економската положба на своите корисници.

Кога граѓанинот нема реална можност да прима плата, пензија, да плаќа сметки или да врши финансиски трансакции надвор од банкарскиот систем, тогаш платниот промет престанува да биде прашање на слободен избор и станува дел од основната економска инфраструктура на државата. Токму затоа висината на надоместоците заслужува поголемо внимание од јавноста и институциите.

Банки кои остануваат профитабилни, држава која ги штити своите граѓани и граѓани кои се чувствуваат заштитени – тоа е основата на правичен и одржлив систем. Правото на секој граѓанин да не биде изложен на непропорционални трошоци е важен предуслов за доверба во финансискиот систем и за стабилен општествен развој.

Време е институциите, законодавците, финансискиот сектор и јавноста заеднички да размислат како да изградиме финансиски систем кој нема да биде само законски уреден, туку и праведно регулиран. Таквиот систем ќе ја зајакне довербата во банките, ќе го поттикне користењето на современи финансиски услуги и ќе придонесе за поголема економска и социјална одговорност.
 
(Авторот е дипломиран економист во пензија)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“