Општините во Македонија и понатаму се силно зависни од централниот буџет, иако се забележува подобрување на нивната фискална ефикасност. Според извршната директорка на Институтот за економски политики и развој „Фајненс тинк“, Благица Петрески, во просек 66 проценти од приходите на општините доаѓаат од државата, додека само една третина се сопствени извори, како данокот на имот и комуналните такси.

-Општините дел од финансирањето го обезбедуваат преку сопствени приходи, како што се данокот на имот и приходите од различни дозволи. Меѓутоа, најголемиот дел од средствата доаѓаат од централниот буџет, преку трансфери за пренесените надлежности, како што се образованието и детските градинки. Тоа се таканаречените блок-дотации. Иако има напредок во извршувањето на буџетите – од 65% во 2017 на 85% во 2024 година – општините сè уште се далеку од финансиска самостојност – истакна Петрески во интервју за „Слободен печат“.

Во прибирањето на даноците има големи разлики, односно има општини со висока фискална стабилност, со речиси целосно извршени буџети и натпросечно учество на приходите од данок на имот – над 6 проценти. Главно тоа се поголемите општини.

-Од друга страна, има и помали општини кои и покрај напорите, имаат ниско учество на приходите од данок на имот – под 2-3 проценти, поради мала даночна база. Третата група се општини со ограничени капацитети и ниско извршување на буџетите, кои речиси целосно зависат од Министерството за финансии-вели Петрески.

Таа забележува и дека платите и тековните трошоци се реализираат скоро целосно, но капиталните инвестиции, кои се клучни за развој на општините, во просек се извршуваат само околу 60 проценти од планираното.

-Не може да се каже дека поголемите општини секогаш имаат поголем капацитет – има примери и на мали општини со добро планирање и дисциплина. Главниот проблем често е внатрешниот капацитет за планирање и фазна имплементација, бидејќи многу општини започнуваат многу проекти, но не ги завршуваат – вели Петрески и потенцира дека токму капиталните проекти се најзначајните како за населението, така и за привлекување на инвеститори.

Инвеститорите ја избираат општината врз основа на инфраструктурата, достапноста на работна сила, поврзаноста со други општини, но и ефикасноста на локалната администрација, предупредува директорката на „Фајненс тинк“.

-Голем проблем е долгата и комплицирана постапка за добивање дозволи и усвојување урбанистички планови. Тоа мора да се подобри. Пример за успешна општина е Илинден – каде што присуството на инвеститори се одразува и во буџетот, и во приходите, и во расходите. Соработката со компаниите придонесува за подобри административни капацитети и резултати-вели Петрески.

Во однос на понатамошната децентрализација, Петрески смета дека пред да се доделат нови ингеренции на општините, мора да се подобри дисциплината и транспарентноста во управувањето со јавните пари.

-Не треба сите општини линеарно да добиваат повеќе надлежности – тоа треба да биде врзано со резултатите и ефикасноста – нагласи таа.

И покрај државните интервенции за раздолжување, долговите на општините повторно растат. Заклучно со јуни 2025 година, неплатените обврски изнесуваат 64,7 милиони евра, што е 9% од сите во јавниот сектор. Ако се додадат и локалните јавни претпријатија, учеството достигнува 25 проценти.

-Во 2018 година беа дадени 50 милиони евра за раздолжување, а во 2023 Министерството за финансии издаде одобрение за структурни обврзници во вредност од 275 милиони денари за Тетово, Желино и Виница. Сепак, ваквиот начин на раздолжување создава морален ризик – испраќа порака дека општините можат да прават долгови, а државата ќе им ги плати. Долговите, покрај тоа што ја нарушуваат фискалната одржливост, го ограничуваат и развојот – особено кај општини кај кои долговите се дури 7 – 10 пати поголеми од капиталните расходи или достигнуваат половина од приходите – предупредува Петрески.

Петрески на новите градоначалници им порачува дека треба повеќе да се грижат за зголемена наплата на сопствените приходи, дигитализација на услугите, подобра координација со Катастарот и поголем фокус на капитални трошоци. Само така, вели таа, општините ќе можат да станат финансиски независни и одговорни партнери во процесот на децентрализација.