Словенечкиот премиер Роберт Голоб ја потресе сопствената коалиција и политичката сцена во Љубљана со објавувањето дека Словенија би можела да одржи референдум за членство во НАТО, објави Политико. Идејата дојде откако парламентот го поддржа предлогот на левичарскиот коалициски партнер на Голоб, Левицата, за одржување советодавен референдум за зголемување на трошоците за одбрана на 3 проценти од БДП до 2030 година.

Иако партијата на Голоб, Движење за слобода, гласаше против предлогот, самиот премиер веќе се обврза на уште поамбициозна цел на самитот на НАТО во Хаг минатиот месец – да издвои 5 проценти од БДП за одбрана до 2035 година. Кризата во владата дополнително ескалираше кога центристичките социјалдемократи, исто така дел од коалицијата, застанаа на страната на опозицијата и ја поддржаа иницијативата за референдум.

Голоб: Или остануваме и плаќаме, или си одиме

Видливо незадоволен, Голоб одговори со предлог за многу посериозен плебисцит: за тоа дали Словенија воопшто треба да остане членка на НАТО, алијансата на која се приклучи во 2004 година.

„Постојат само два можни начина: или остануваме во алијансата и ја плаќаме членарината, или ја напуштаме алијансата. Сè друго е популистичка измама на граѓаните“, рече Голоб во соопштението.

Неговите зборови доаѓаат во време кога американскиот претседател Доналд Трамп го засилува притисокот врз европските сојузници да извршат повеќе трошоци за одбрана, а воедно сугерира дека САД можеби нема да ги заштитат неплаќачите ако Русија нападне.

Словенија под прагот на НАТО

Со години, Словенија не ја исполнува целта на НАТО за минимум 2 проценти од БДП за одбрана – моментално инвестира само 1,29 проценти, што е меѓу најниските алокации во алијансата. Новата обврска од 5 проценти до 2035 година предизвика понатамошни поделби, особено затоа што, тврдат критичарите, немало вистинска јавна дебата во земјата за тоа.

Социјалдемократскиот европратеник Матјаж Немец ја опиша одлуката на Голоб како „емоционална, избрзана и нестратешка“ и додаде дека неговата партија не смета дека е мудро да го покренува прашањето за членство во НАТО во овој момент.

„Целта од 3 проценти беше единствената што нашата партија во владата ја поддржа како мандат на премиерот за самитот во Хаг. Премиерот немаше мандат да ја прифати целта од 5 проценти“, рече Немец.

„Ова е многу опасно и неодговорно“

Критики стигнаа и од академските кругови. Јелена Јуван, професорка по одбрана на Универзитетот во Љубљана, ја обвини владата за неодговорно однесување.

„Мислам дека она што го прави нашата влада е многу опасно и неодговорно. Тие всушност се коцкаат со иднината на нацијата, особено со оглед на малата големина на Словенија и состојбата на нашите вооружени сили. Тие се обидуваат да ги решат внатрешните политички конфликти на овој начин, што е несоодветно“, рече Јуван.

Политичкиот аналитичар и професор Миро Хачек верува дека Голоб, кој влезе во високата политика дури во 2022 година и веднаш победи на изборите, покажува знаци на политичка незрелост.

„Тој не е навикнат да губи гласови… Се чувствува уценуван од неговите коалициски партнери. Ова е прв пат во овој мандат двајцата коалициски партнери да гласаат против него. Тој има малку политичко искуство и не го предвидел ова сценарио“, рече Хачек.

Популизам или стратегија?

Додека политичките аналитичари го нарекоа предлогот за референдум импулсивен, членовите на партијата на Голоб велат дека тоа бил намерен потег. Европратеничката Ирена Јовева од Движењето за слобода изјави дека најавата за референдум за членство во НАТО е „намерна одлука“.

„Како што се приближуваат парламентарните избори напролет следната година, темата за зголемување на трошоците за одбрана е сè повеќе на врвот на политичката агенда и се заканува да стане алатка за популистичка мобилизација“, рече Јовева.

„Иако знаеме дека нашите граѓани не се склони да ги зголемат трошоците за одбрана, веруваме дека тие ги препознаваат безбедносните придобивки од членството во НАТО“, додаде таа.

Никој сериозен за напуштање на НАТО

Анкетите покажуваат дека членството во НАТО во моментов го поддржуваат само околу половина од словенечките граѓани, но ниедна голема партија не се залага за напуштање на алијансата. Дури и опозициската „Словенечка демократска партија“ на поранешниот премиер Јанез Јанша, кој отворено го поддржува Трамп, не бара да излезе. Единствената парламентарна партија која се изјаснува за напуштање на НАТО е Левица.

„Би рекол дека 99 проценти од ова е мотивирано од домашни политички причини и дека речиси никој во Словенија всушност не сака да излезе од НАТО“, рече Хачек.

Тој и Јуван веруваат дека Голоб ефикасно ја отворил кампањата за парламентарните избори во 2026 година со оваа изјава. Сегашните анкети ѝ даваат на партијата на Јанша поддршка од 29 проценти, додека Движењето за слобода на Голоб е на 20 проценти.

Опасна игра во време на геополитичка нестабилност

Користењето на членството во НАТО како адут за решавање на домашните проблеми може да има сериозни последици, предупредуваат аналитичарите.

„Тоа е опасен потег… Словенија е една од членките на ЕУ со најпријателски став кон Русија. Ова би можело да стане совршено игралиште за руско мешање и обиди за влијание врз исходот од референдумот“, рече Хачек.

Потенцијалното странско мешање не е единствената опасност. Иако необврзувачки, референдумот за членство во НАТО би имал голема политичка тежина. Доколку граѓаните гласаат против Унијата, Словенија би можела да се соочи со предизвик сличен на Брегзит.

„Може да се случи. Никој не го очекуваше тоа во Обединетото Кралство. И сепак се случи“, заклучи Хачек.