Во секое демократско општество истражувањата на јавното мислење имаат важна улога. Тие треба да им помогнат на институциите, политичките партии и на јавноста подобро да ги разберат ставовите и очекувањата на граѓаните. Кога се спроведуваат професионално и независно, анкетите претставуваат корисен инструмент за мерење на јавното расположение. Но, кога нивната независност е доведена во прашање, наместо огледало на јавноста тие можат да станат средство што влијае врз самата јавност.

Во последните години сме сведоци на сè почесто објавување анкети што предизвикуваат повеќе полемики отколку доверба. Формално, речиси секоја анкета содржи податоци за примерокот, периодот на спроведување и статистичката грешка. Тоа, секако, е неопходен дел од секое истражување. Но, довербата не се гради само врз бројките, туку и врз транспарентноста на институцијата што стои зад нив.

Кога јавноста не знае кој го финансирал истражувањето, каков истражувачки капацитет има организацијата што го спровела, колку е независна од политички или економски влијанија и дали нејзините резултати можат да бидат предмет на стручна проверка, сосема природно се отвора простор за сомнеж. Дури и најдобрата методологија не може целосно да ја надомести недовербата што произлегува од недоволната транспарентност.

Особено е важно да се прави разлика помеѓу мерење на јавното мислење и влијание врз него. Политичката наука одамна укажува дека дел од гласачите можат да бидат под влијание на впечатокот дека одредена политичка опција има убедлива предност. Други, пак, се мотивираат да ја поддржат страната што ја сметаат за послаба. Затоа анкетите никогаш не треба да се набљудуваат само како статистички извештаи. Тие можат да имаат и психолошко влијание врз дел од избирачите, поради што уште повеќе е потребна нивната професионална независност.

Еден податок што ретко привлекува внимание е стапката на одѕив на граѓаните. Колкумина биле контактирани, колку прифатиле да учествуваат, а колку одбиле? Ова не е техничка формалност, туку важен показател за довербата што граѓаните ја имаат во самото истражување. Причините за одбивање можат да бидат различни. Некој нема време, друг не сака телефонски разговори, трет не верува дека неговото мислење ќе остане анонимно, а четврти едноставно смета дека неговиот одговор нема ништо да промени. Но, кога стапката на неодѕив е висока, тоа е информација што заслужува внимание, бидејќи може да влијае врз репрезентативноста на добиените резултати.

Токму затоа би било корисно, покрај процентите што најчесто ги гледаме во медиумите, задолжително да се објавуваат и податоците за одѕивот, начинот на избор на примерокот, изворот на финансирање и целосната методологија на истражувањето. Колку повеќе информации ѝ се достапни на јавноста, толку е поголема довербата во резултатите.
Во зрели демократии, ваквите прашања не остануваат само предмет на политички расправи. Тие се и предизвик за истражувачкото новинарство, кое преку проверка на сопственичката структура, изворите на финансирање, професионалниот капацитет и досегашната точност на анкетните агенции придонесува јавноста самостојно да може да ја оцени нивната веродостојност. Транспарентноста не е закана за сериозните истражувачи – напротив, таа е нивна најсилна препорака.
Во демократските општества довербата во анкетите не зависи само од професионалноста на истражувачите, туку и од постоењето механизми што ја гарантираат нивната независност. Затоа вреди да се размислува за воспоставување јасни правила за јавна транспарентност на сите организации што вршат политички истражувања, за редовно објавување на податоците за нивната методологија и финансирање, како и за поголемо вклучување на академската заедница во следењето и анализата на јавното мислење. На тој начин довербата нема да се темели врз звучното име на институцијата, туку врз квалитетот, независноста и проверливоста на нејзината работа.

На крајот останува едно едноставно прашање: што е поважно – анкетите да создаваат политичка слика или верно да ја прикажуваат реалноста? Ако нивната основна задача е да ѝ служат на демократијата, тогаш единствениот прифатлив одговор е второто.

Додека не создадеме систем во кој анкетите ќе ѝ служат на вистината, а не на интересот, ќе живееме во политичка реалност во која јавноста е постојано испрашувана, но сè поретко навистина слушната.

(Авторот е дипломиран економист во пензија)

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“