Европската Унија вложила 527 милиони евра во транспортни проекти на Западен Балкан со цел регионот побрзо да се поврзе со европската транспортна мрежа и да се приближи до европските стандарди. Сепак, повеќе од една деценија по почетокот на иницијативата, Европскиот суд на ревизори предупредува дека клучните инфраструктурни коридори веројатно нема да бидат завршени до 2030 година. Во најновиот извештај се наведува дека Европската комисија немала доволно ефикасни механизми за следење на напредокот на проектите и во голема мера се потпирала на меѓународни финансиски институции за контрола на реализацијата на инвестициите.

Недоволна контрола врз проектите

Ревизијата го опфаќа периодот од 2015 до средината на 2025 година, кога преку европските фондови биле одобрени 527 милиони евра за транспортна инфраструктура во регионот. Ревизорите анализирале дванаесет конкретни проекти во Босна и Херцеговина, Косово, Северна Македонија и Србија, со вкупна вредност од 341,6 милиони евра.

Според извештајот, Европската комисија не располагала со доволно сигурни алатки за навремено утврдување дали проектите се движат според предвидената динамика. Наместо директно да го следи напредокот, Брисел често се потпирал на извештаи од меѓународни кредитори и финансиски институции кои биле вклучени во финансирањето и надзорот на изградбата.
Ревизорите утврдиле дека информациите за состојбата на проектите често биле застарени, доцнењата не биле целосно пријавувани, а системите за мониторинг не давале реална слика за тоа што се случува на терен. Во повеќе случаи се покажало дека Европската комисија немала доволно податоци за навремено да реагира кога се појавувале проблеми во реализацијата.

Овие наоди отвораат прашања за ефикасноста на надзорот врз едно од најважните европски инвестициски програми во регионот, особено во време кога Европската Унија настојува да го зголеми своето влијание врз земјите кандидати за членство.

Пари исплатени пред реалниот напредок

Еден од најкритичните заклучоци во извештајот се однесува на начинот на исплата на европските средства. Според ревизорите, Европската комисија во повеќе случаи исплаќала значителни грантови кои не биле во согласност со вистинскиот степен на завршеност на проектите.

На тој начин Брисел го намалувал сопствениот капацитет да ги користи финансиските средства како инструмент за обезбедување поголема одговорност и почитување на договорените рокови. Ревизорите предупредуваат дека ваквата практика го ослабува притисокот врз институциите и изведувачите да ги исполнуваат обврските навреме.

Во извештајот се наведува дека Европската комисија треба да бара поконкретни докази од финансиските институции за тоа како ги проценуваат и управуваат ризиците поврзани со проектите. Ревизорите сметаат дека Брисел треба потемелно да ги оценува капацитетите на институциите што ги користат средствата, како и ризиците поврзани со судири на интереси и локалната поддршка за проектите. Според нив, сегашниот модел создава ситуација во која Европската Унија обезбедува најголем дел од финансирањето, додека практичната контрола врз реализацијата во голема мера ја вршат други институции.

Доцнења и неизвесност околу рокот 2030

Сите дванаесет анализирани проекти биле погодени од доцнења. Некои од нив заостанувале повеќе од две години зад првично предвидениот распоред. Во одредени случаи било неопходно менување на проектната документација откако градежните работи веќе започнале, што дополнително ја забавило реализацијата.

Проблемите со дозволите, административните процедури и недоволната подготвеност на дел од проектите исто така придонеле за пролонгирање на роковите. Како последица на тоа, само шест од вкупно 43 одобрени транспортни инвестиции во четирите анализирани земји биле целосно завршени до средината на 2025 година.

Ревизорите предупредуваат и на ризикот дел од веќе изградената инфраструктура може да остане недоволно искористена. Причината е што одредени поврзувачки делници, финансирани од други донатори, сè уште не се реализирани, што го намалува ефектот од веќе вложените европски средства.

Иако извештајот потврдува дека европските инвестиции придонесуваат за подобро регионално поврзување и за интеграција на европските транспортни коридори, ревизорите изразуваат сомнеж дали Европската комисија располага со доволно силни механизми за да обезбеди овие амбиции навистина да се претворат во конкретни резултати. Главниот предизвик, според нив, повеќе не е обезбедувањето пари, туку способноста ефикасно да се следи што се случува со проектите откако средствата ќе бидат исплатени.