Во последниве години светската економија се движи низ турбулентни води кои се резултат на нови трговски политики и царински бариери. Највидлив пример за тоа е политиката на САД под водство на Доналд Трамп, која го наруши досегашниот концепт на слободна трговија и отвори бројни конфликти со главните економски партнери на земјата. Американскиот претседател со месеци тврди дека царините се начин да се наметне данок на други земји, а не на сопствената, уверувајќи дека американскиот народ нема да биде погоден. Но првите обемни анализи покажуваат сосема поинаква слика и укажуваат дека најголемиот дел од товарот сепак останува дома, во САД. Тоа отвора прашање дали навистина овие мерки се заштита или пак претставуваат дополнителен товар за компаниите и за граѓаните.

Кој ја сноси цената од царините

Истражувањето на големата банка Голдман Сакс, спроведено од економистката Елси Пенг, дава јасни бројки. Резултатите покажуваат дека речиси две третини од дополнителните трошоци поради новите царини ги плаќаат американските компании. Уште 22 проценти од товарот паѓа врз потрошувачите, додека само 14 проценти ги сносат странските извозници против кои формално беа насочени мерките. Пенг ја направила пресметката следејќи ја промената на увозните цени за повеќе категории производи и нивното влијание врз цените во малопродажба. За да биде анализата порелевантна, во неа се вклучени и движењата на цените пред воведувањето на мерките за да се исклучат други фактори што не се поврзани со политиката на Трамп.

Принципот е јасен, правната обврска за плаќање на царините ја имаат увозниците, било да увезуваат автомобили, играчки или мобилни телефони. Но тие можат да се обидат дел од товарот да го префрлат на странските производители барајќи пониска цена за да ја компензираат царината. Сето тоа зависи од пазарната моќ на двете страни и од проценката на понудата и побарувачката. Во практиката најчесто се случува комбинирана поделба, но досега најголемиот дел од товарот останува во САД. Посебно интересен пример е автомобилскиот сектор. Иако Трамп воведе 25 проценти царина за автомобили, подоцна намалена на 15 проценти, цените на увезените возила не пораснаа, туку дури и паднаа. Европските и јапонските компании решија да понудат големи попусти за да задржат пазарен удел, па практично тие ги апсорбираа царините. Тоа е ретка ситуација во која странските извозници свесно презеле дел од ударот за да не изгубат конкурентност.

Последици за пазарот и инфлацијата

И покрај уверувањата на претседателот Трамп дека царините не предизвикуваат инфлација и дека само носат приходи во државниот буџет, податоците зборуваат поинаку. Според проценките на Голдман Сакс, цените за американските потрошувачи веќе се повисоки за околу 0,2 проценти отколку што би биле без овие мерки. Харвард бизнис скул разви посебен индекс кој ги споредува цените на увезените и домашните производи. Според тој индекс, увезените производи поскапеле за повеќе од пет проценти, а домашните за околу два и пол проценти. Причината е што многу домашни производи се прават со делови и суровини од странство кои сега се поскапи.

На прв поглед овие бројки изгледаат умерени, но економистите предупредуваат дека тоа е само почеток. Голем број компании уште на почетокот на годината направиле дополнителни залихи во очекување на царините, па можат извесно време да продаваат по стари пониски цени. Кога тие резерви ќе се потрошат, поскапувањата ќе станат поочигледни. Во моментот ефективниот царински процент на увозите во САД е 17,7 проценти, додека пред мандатот на Трамп бил под три проценти. Тоа е огромен скок кој неизбежно ќе донесе промени во следните месеци.

Според искуствата од првиот мандат на Трамп, компаниите најпрво се воздржуваа да ги префрлат сите трошоци врз потрошувачите, но со тек на време тие ограничувања исчезнуваат. Тоа значи дека цените постепено ќе продолжат да растат и дека граѓаните се тие што на крајот ќе ја сносат најголемата тежина. Иако политичката порака е дека царините ја штитат националната економија, реалноста покажува дека глобалните синџири на снабдување се толку поврзани што товарот неминовно паѓа и врз домашниот пазар. За САД тоа значи поскапа потрошувачка кошница, поголема неизвесност за компаниите и потешка позиција во меѓународната трговија.