Откако беше објавен стратешкиот документ за политиката на Соединетите Американски Држави кон Западен Балкан, претседателот Доналд Трамп именуваше нови амбасадори во Белград, Сараево и Подгорица, чија прва задача ќе биде да ги спречат малигните влијанија на Москва и Пекинг во регионот.

Законот за авторизација на националната одбрана, усвоен кон крајот на 2025 година со поддршка од републиканците и демократите, содржи насоки, упатства, нивоа на овластувања за финансирање, како и одредени ограничувања за извршната власт околу прашањата поврзани со националната безбедност, одбраната и разузнавачките служби.

Законот претставува своевидно предупредување од Конгресот до извршната власт за состојбата на Западен Балкан, иако поименично ја споменува само загрижувачката состојба во Србија, која веќе година и пол се соочува со голем народен бунт и корупциски афери, додека истовремено не го решава конфликтот околу Косово.

Иако заклучоците на конгресмените не мора значително да го определуваат курсот на надворешната политика на Стејт департментот, Белград се загрижи, свесен дека во текот на првата година од вториот мандат на Трамп односите тргнаа надолу. Од најавеното отворање стратешки дијалог – ништо.

Александар Вучиќ го промовираше „Трамп Србинот“ уште за време на изборите во 2016 година, а уште повеќе го величаше по 2024 година, очекувајќи да воспостави блиски врски со американскиот автократ, слични на оние што ги има со авторитарните лидери од Истокот, и тоа на сметка на замрзнување на соработката со Европската Унија. Политичките визионери во Србија дури веруваа дека Трамп би можел да го повлече признавањето на Косово!

Обидот пропадна во мај минатата година, по фијаското што го доживеа Вучиќ кога се обиде да се вметне на состанок на републиканците во вилата на Трамп на Флорида. Речиси беше истеран од САД, а американскиот претседател оттогаш во повеќе наврати покажа дека отворено го игнорира.

Сега Вучиќ започна офанзива на додворување кон Трамп. По интервјуто за „Фокс њуз“, следуваше ново интервју за конзервативниот портал Бреитбарт њуз. Српскиот претседател го фали шефот на Белата куќа како рационален прагматичар, се восхитува на неговиот национализам, суверенизам, традиционален конзервативизам и заштита на христијанските вредности.
Вучиќ сака да го подобри својот личен рејтинг користејќи ја Србија како штит. Изјавува дека Трамп никаде во светот, па дури ни во некои американски сојузни држави, немал поддршка од такви „астрономски размери“ како во Србија.
Тоа е проѕирен трик, бидејќи многу граѓани во Србија со проевропска ориентација не ја одобруваат политиката на диктат и сила, понижувањето на сојузниците и кокетирањето со Владимир Путин.

Вучиќ ги критикува Европејците, застанувајќи на страната на Американецот што отворено ги понижува западните сојузници со кои неговите претходници осум децении граделе партнерски односи. Тој го повикува Трамп да го посети Белград и му ветува повеќе од 100.000 луѓе на пречекот.

Вучиќ најави дека парламентарните избори во Србија би требало да се одржат годинава, од септември до ноември. Независните истражувања покажуваат дека владејачката коалиција значително заостанува зад Студентската листа и на Вучиќ му е неопходна поддршка.

Европската Унија, а особено Европскиот парламент, сè почесто и поотворено го критикуваат српскиот лидер. Поради тоа тој, како навредена госпоѓица, им го врти грбот на Европејците и калкулира дека Трамп би можел да му помогне.
Маневарскиот простор на Вучиќ се стеснува и дома и во странство, па се обидува да се увери себеси дека поддршката од „Трамп Србинот“ би му била драгоцена. Заборава дека американскиот претседател неодамна ги прекрши сите дипломатски правила, отворено застанувајќи на страната на Виктор Орбан, но не успеа да го спаси својот омилен автократ од убедлив изборен пораз.

Ангажирани се сите дипломатски калибри. Шефот на дипломатијата Марко Ѓуриќ низ Израел, на хебрејски јазик, го фали премиерот Бенјамин Нетанјаху, обидувајќи се да го искористи еврејското лоби кое би можело да го омекне Трамп и да ја намали неговата нетрпеливост кон Вучиќ. Тој анимозитет беше јасно искажан на крајот од минатогодишното заседание на Генералното собрание на ОН, кога Вучиќ не се најде на списокот од 145 светски лидери со кои Трамп се ракуваше.
Сега се огласи и српскиот амбасадор во Вашингтон, Драган Шутановац. Поранешниот претседател на Демократската партија, кој стана капитален плен на Вучиќ, пишува за официјалниот извештај што Стејт департментот му го доставил на Конгресот – документ што се толкува како патоказ за американската политика кон Западен Балкан во наредниот период.
Станува збор за „длабока промена во пристапот на Вашингтон кон Србија – од однос што со години беше оптоварен со отворени прашања, кон однос што сè повеќе се темели на заеднички интереси, стратешки дијалог и долгорочна соработка“.
Клучниот заклучок почива на ставот дека Американците повеќе не сакаат да се занимаваат со интервенции во регионот, се откажуваат од меѓународното туторство и бескрајните процеси на политички надзор над Балканот и ја препуштаат „изградбата на државите“ на регионалните актери.

Звучи убаво, но зарем темелот на кампањите на Трамп не беше токму противењето на интервенциите и на глупавите и вечни војни кои САД ги водеа низ светот? А потоа, во вториот мандат, Трамп двапати го нападна Иран, ја бомбардираше Сирија, воено се ангажираше во Нигерија и Венецуела и се закануваше со преземање на Гренланд.

Каков кредибилитет може да има американскиот врховен командант кога нареди ракетирање на Иран на 28 февруари – токму на денот кога неговите преговарачи во Женева разговараа за нов нуклеарен договор?

Основата на дипломатијата на Трамп е деловниот пристап. Бизнис-зделки. Унапредувањето на демократијата не го интересира, ниту усогласувањето на надворешната политика со ЕУ. Нема санкции.

Популистичките ставови на администрацијата на Трамп се поклопуваат со позициите на Република Српска и откриваат интереси што се совпаѓаат. Се зборува дека Трамп го отстранил Милорад Додик од листата на санкции откако лидерот на Република Српска ветил согласност за Јужната интерконекција во БиХ – проект за гасовод вреден милијарда долари, кој треба да овозможи американскиот природен гас да ги замени испораки кои доаѓаат на Балканот од Русија. Работата ја добиле две компании поврзани со Трамп. Република Српска, исто така, им нуди на САД инвестициски можности во природните ресурси, вклучително и литиумот.

Истото важи и за Србија, која „не се појавува како проблем што треба да се реши, туку како партнер со кој можат да се остваруваат заеднички интереси“, заклучува Шутановац, најавувајќи стратешки дијалози на Американците со Србија и Северна Македонија во текот на оваа година.

Вашингтонската политика на заборав е осмислена за да ги оствари американските деловни, пред сè енергетски интереси, и да ги елиминира Русија и Кина од регионот. Администрацијата на Трамп го гледа Западен Балкан како регион со значителен економски потенцијал, важни транспортни коридори, природни ресурси и растечки технолошки сектор. Но лесно може да се покаже дека тоа е опасен пристап.

Што ќе се случи ако на Белград му се прогледа низ прсти за политиката на големосрпски хегемонизам, која е присутна во односите со Загреб, Сараево и Подгорица? Имаат ли потенцијал локалните политичари сами да ја средат состојбата во Босна или да го одврзат косовскиот јазол?

Можеби Американците планираат проблемите да им ги препуштат на Европејците, а знаеме како изгледа тоа. Инсистирањето на деловни зделки е себично доколку не е придружено со дипломатски ангажмани, без кои нема трајна стабилност на Западен Балкан.

На Вучиќ токму таквиот пристап му одговара. Но тука има еден проблем што е илустрација на заклучокот дека српската дипломатија нема визија. Како е можно истовремено да се пишуваат панегирици за лидерите на две држави што се најголеми ривали во современиот свет? Дали претседателот на Србија навистина мисли дека може да го спои неспојливото?
Фактот што Трамп го сподели интервјуто за Бреитбарт њуз на својата социјална мрежа навестува можно затоплување на односите, но останува прашањето што за овие изливи на страсти на Вучиќ кон Трамп има да каже кинескиот претседател Си Џинпинг.

(Авторот е новинар)

Ослобоѓење

ЈАЗИКОТ НА КОЈ СЕ НАПИШАНИ, КАКО И СТАВОВИТЕ ИЗНЕСЕНИ ВО КОЛУМНИТЕ, НЕ СЕ СЕКОГАШ ОДРАЗ НА УРЕДУВАЧКАТА ПОЛИТИКА НА „СЛОБОДЕН ПЕЧАТ“